Katika sehemu ya kwanza tulieleza maana ya Diabetes Mellitus, kazi ya insulin, tofauti kati ya Type 1 na Type 2 diabetes, dalili za kisukari, pamoja na vipimo muhimu kama Fasting Plasma Glucose, HbA1c na Oral Glucose Tolerance Test (OGTT).
Katika sehemu hii tunaendelea na vipengele muhimu zaidi: prediabetes, vihatarishi vya kisukari, insulin resistance, madhara ya kisukari mwilini, lishe, mazoezi, dawa, insulin, ufuatiliaji wa afya na kinga ya kisukari.
Prediabetes ni nini?
Prediabetes ni hali ambayo kiwango cha glucose katika damu huwa juu kuliko kiwango cha kawaida lakini bado hakijafikia vigezo vya utambuzi wa kisukari.
Kwa lugha ya kitabibu, hali hii inaweza kuhusisha:
- Impaired Fasting Glucose (IFG) — sukari ya kufunga iliyoongezeka;
- Impaired Glucose Tolerance (IGT) — mwili kutoshughulikia glucose kwa ufanisi baada ya kula au baada ya kipimo cha OGTT;
- HbA1c iliyo juu ya kawaida lakini chini ya kiwango cha utambuzi wa diabetes.
WHO inaeleza kuwa IFG na IGT ni hali za kati kati ya glucose ya kawaida na kisukari, na watu walio nazo wana hatari kubwa ya kuendelea kupata Type 2 diabetes, ingawa maendeleo hayo si lazima yatokee kwa kila mtu.
Hivyo, prediabetes si sawa na kisukari, lakini ni ishara muhimu ya hatari ya kimetaboli inayopaswa kuchukuliwa kwa uzito.
Mabadiliko katika lishe, kuongeza shughuli za mwili, kudhibiti uzito na kushughulikia vihatarishi vingine vinaweza kusaidia kupunguza au kuchelewesha maendeleo kuelekea Type 2 diabetes.
Insulin resistance: kiini muhimu cha Type 2 diabetes
Moja ya dhana muhimu sana katika kuelewa kisukari aina ya 2 ni insulin resistance.
Insulin resistance ni hali ambapo tishu za mwili, hasa misuli, ini na tishu za mafuta, zinakuwa na mwitikio mdogo kwa insulin.
Kwa kawaida insulin inapofika kwenye seli, huanzisha mfululizo wa ishara za ndani ya seli unaosaidia matumizi na uhifadhi wa glucose.
Katika insulin resistance, mwitikio huo hupungua.
Kongosho hujaribu kufidia hali hii kwa kuongeza uzalishaji wa insulin. Hii inaweza kusababisha hyperinsulinemia, yaani kiwango cha insulin kuwa juu kuliko kawaida.
Kadiri hali inavyoendelea, uwezo wa seli beta za kongosho kukidhi mahitaji ya mwili unaweza kupungua.
Mchakato huo unaweza kuelezeka kwa ujumla kama:
Insulin resistance → mahitaji makubwa ya insulin → compensation ya kongosho → dysfunction ya seli beta → hyperglycemia → Type 2 diabetes.
Hata hivyo, huu si mchakato unaofanana kwa kila mgonjwa. Genetics, umri, mafuta ya tumboni, kiwango cha shughuli za mwili, lishe, mazingira na mambo mengine yanaweza kuathiri maendeleo ya ugonjwa.
WHO inaeleza kuwa Type 2 diabetes huhusisha matumizi yasiyofaa ya insulin na hatimaye mwili kushindwa kutengeneza insulin ya kutosha.
Visababishi na vihatarishi vya kisukari aina ya 2
Ni muhimu kutofautisha kati ya cause na risk factor.
Risk factor, au kihatarishi, ni jambo linaloongeza uwezekano wa mtu kupata ugonjwa; si lazima liwe sababu pekee inayosababisha ugonjwa huo.
Vihatarishi vinavyohusishwa na Type 2 diabetes vinaweza kujumuisha:
- historia ya familia ya kisukari;
- umri unaoongezeka;
- uzito kupita kiasi au obesity;
- mafuta mengi eneo la tumbo;
- kutofanya shughuli za mwili za kutosha;
- lishe yenye nishati nyingi na yenye ubora duni;
- historia ya gestational diabetes;
- prediabetes;
- shinikizo la damu;
- matatizo ya mafuta kwenye damu;
- baadhi ya hali na dawa zinazoweza kuathiri metaboli ya glucose.
WHO inaeleza kuwa genetics, kuongezeka kwa umri na lifestyle factors vina uhusiano na Type 2 diabetes. Pia inaeleza kuwa BMI na circumference ya kiuno vinahusishwa na hatari ya Type 2 diabetes, ingawa uhusiano huo unaweza kutofautiana kati ya jamii na watu mbalimbali.
Kisukari na unene wa mwili
Obesity ni hali ya kuwa na mafuta mengi mwilini kiasi kwamba yanaweza kuathiri afya.
Katika muktadha wa kisukari, si uzito pekee unaozingatiwa. Visceral adiposity, yaani mkusanyiko wa mafuta ndani ya tumbo karibu na viungo vya ndani, unahusishwa na mabadiliko ya kimetaboli yanayoweza kuongeza insulin resistance.
Tishu za mafuta si sehemu ya kuhifadhi nishati pekee. Ni endocrine organ, yaani tishu yenye uwezo wa kutoa molekuli mbalimbali zinazoshiriki katika udhibiti wa metaboli na uchochezi (inflammation).
Hii ndiyo sababu uhusiano kati ya obesity na Type 2 diabetes ni wa kibayolojia zaidi kuliko suala la “uzito mkubwa” pekee.
Kisukari na uchochezi wa muda mrefu
Neno chronic low-grade inflammation linamaanisha hali ya uchochezi wa kiwango cha chini unaoweza kuendelea kwa muda mrefu.
Katika obesity na insulin resistance, mabadiliko katika tishu za mafuta yanaweza kuhusishwa na ongezeko la baadhi ya njia za uchochezi na mabadiliko ya homoni za tishu za mafuta.
Mabadiliko hayo yanaweza kuchangia kuvurugika kwa insulin signalling, na hivyo kuathiri udhibiti wa glucose.
Hata hivyo, si sahihi kusema kwamba inflammation peke yake ndiyo “sababu ya kisukari”. Kisukari ni ugonjwa wenye mwingiliano wa genetics, metaboli, mazingira na mambo ya maisha.
Madhara ya kisukari mwilini
Moja ya sababu zinazofanya kisukari kuwa ugonjwa unaohitaji ufuatiliaji wa muda mrefu ni kwamba hyperglycemia ya muda mrefu inaweza kuathiri mishipa ya damu na mfumo wa fahamu.
WHO inaeleza kuwa glucose iliyoinuka kwa muda inaweza kuharibu moyo, mishipa ya damu, macho, figo na nerves.
Matatizo haya kwa kawaida hugawanywa katika makundi mawili:
Microvascular complications — matatizo yanayohusisha hasa mishipa midogo.
Macrovascular complications — matatizo yanayohusisha mishipa mikubwa na mfumo wa moyo na ubongo.
1. Diabetic retinopathy — madhara kwenye macho
Diabetic retinopathy ni uharibifu wa mishipa ya damu ya retina unaohusishwa na kisukari.
Retina ni sehemu ya nyuma ya jicho inayopokea mwanga na kusaidia kutengeneza taarifa za kuona.
Hyperglycemia ya muda mrefu inaweza kuharibu mishipa midogo ya retina.
Katika hatua za mwanzo, mtu anaweza asiwe na dalili.
Kadiri ugonjwa unavyoendelea, mabadiliko ya mishipa yanaweza kusababisha kuvuja kwa damu au majimaji, ischemia na ukuaji wa mishipa mipya isiyo ya kawaida.
Katika hatua kali, diabetic retinopathy inaweza kusababisha vision loss au upofu.
WHO inatambua kisukari kama sababu muhimu ya kupoteza uwezo wa kuona na inapendekeza uchunguzi wa macho kwa watu wenye kisukari ili matatizo yagunduliwe mapema.
2. Diabetic nephropathy — uharibifu wa figo
Diabetic kidney disease, ambayo pia imekuwa ikiitwa diabetic nephropathy, ni uharibifu wa figo unaohusishwa na kisukari.
Figo huchuja damu kupitia miundo midogo inayoitwa glomeruli.
Hyperglycemia na shinikizo la damu vinaweza kuchangia uharibifu wa mfumo huu wa uchujaji.
Moja ya viashiria muhimu ni albuminuria, yaani uwepo wa kiwango kisicho cha kawaida cha albumin kwenye mkojo.
Kipimo muhimu ni urine albumin-to-creatinine ratio (UACR/ACR).
Kipimo kingine muhimu ni eGFR — estimated glomerular filtration rate, ambacho hutumika kukadiria uwezo wa figo kuchuja damu.
WHO inaeleza kuwa watu wenye kisukari wanapaswa kufanyiwa uchunguzi wa figo, na udhibiti mzuri wa glucose, blood pressure na blood lipids unaweza kusaidia kupunguza hatari ya ugonjwa wa figo sugu.
3. Diabetic neuropathy — uharibifu wa mishipa ya fahamu
Diabetic neuropathy ni uharibifu wa mfumo wa fahamu unaohusishwa na kisukari.
Aina inayojulikana sana ni distal symmetric polyneuropathy, ambayo mara nyingi huathiri miguu na mikono kwa mpangilio unaofanana na “stocking and glove distribution”.
Mgonjwa anaweza kupata:
- ganzi;
- kuwashwa;
- hisia za kuchomachoma;
- maumivu ya kuungua;
- kupungua kwa uwezo wa kuhisi joto;
- kupungua kwa uwezo wa kuhisi majeraha;
- udhaifu wa baadhi ya misuli.
Tatizo kubwa ni kwamba mtu anaweza kuumia mguuni bila kulihisi.
Jeraha dogo linaweza kuendelea kuwa diabetic foot ulcer, yaani kidonda cha mguu kinachohusishwa na kisukari.
Ikiwa kuna maambukizi, mzunguko hafifu wa damu na uharibifu mkubwa wa tishu, hali inaweza kuwa mbaya na wakati mwingine kusababisha amputation.
WHO inaeleza kuwa kisukari kinaweza kusababisha nerve damage, foot ulcers na katika hali kali kuchangia kukatwa kwa sehemu ya mguu.
4. Kisukari na moyo
Kisukari kina uhusiano mkubwa na cardiovascular disease (CVD).
Hii ni pamoja na:
- coronary artery disease;
- heart attack;
- stroke;
- peripheral arterial disease.
Mtu mwenye kisukari anaweza pia kuwa na vihatarishi vingine kama:
- hypertension;
- dyslipidaemia;
- obesity;
- smoking.
Kwa hiyo, udhibiti wa kisukari haupaswi kuishia kwenye glucose pekee.
WHO inapendekeza pia kudhibiti blood pressure na blood lipids ili kupunguza hatari ya matatizo ya moyo na mishipa.
5. Kisukari na mishipa ya damu
Hyperglycemia ya muda mrefu inaweza kuchangia mabadiliko katika vascular endothelium, yaani tabaka la seli linaloweka ndani ya mishipa ya damu.
Glucose nyingi inaweza kuhusishwa na michakato mbalimbali ya kibayolojia, ikiwa ni pamoja na:
Advanced Glycation End Products (AGEs) — bidhaa zinazotokana na glucose au sukari nyingine kuungana na protini au molekuli nyingine bila mchakato wa enzymatic.
AGEs zinaweza kushiriki katika mabadiliko ya mishipa na tishu yanayohusishwa na complications za kisukari.
Pia kuna njia nyingine kama:
- oxidative stress;
- inflammation;
- polyol pathway;
- protein kinase C signalling.
Michakato hii ni sehemu ya sababu zinazochunguzwa katika kuelewa namna hyperglycemia ya muda mrefu inavyoweza kuleta uharibifu wa tishu.
Kisukari na presha
Hypertension, yaani shinikizo la damu lililo juu kwa kiwango kinachohitaji tathmini na usimamizi wa kitabibu, mara nyingi huonekana pamoja na Type 2 diabetes.
Mchanganyiko wa hyperglycemia na hypertension unaweza kuongeza hatari ya:
- ugonjwa wa moyo;
- stroke;
- chronic kidney disease;
- diabetic retinopathy.
Kwa hiyo, mtu mwenye kisukari anapaswa kutazama afya yake kwa mtazamo mpana: glucose, blood pressure, cholesterol, figo, macho na miguu.
Kisukari na cholesterol
Cholesterol ni lipid muhimu inayotumika katika ujenzi wa seli na utengenezaji wa baadhi ya homoni.
Lakini aina na viwango vya lipids vina umuhimu mkubwa katika hatari ya cardiovascular disease.
Vipimo vinaweza kujumuisha:
- LDL cholesterol;
- HDL cholesterol;
- triglycerides;
- total cholesterol.
Kwa mgonjwa mwenye kisukari, daktari anaweza kuangalia lipid profile pamoja na vihatarishi vingine ili kutathmini hatari ya moyo na kuamua kama dawa kama statins zinahitajika.
WHO inataja udhibiti wa lipids pamoja na blood pressure kama sehemu muhimu ya kupunguza hatari ya complications za kisukari.
Lishe kwa mtu mwenye kisukari
Hakuna “diet” moja inayofaa kila mtu mwenye kisukari.
Mpango wa lishe unatakiwa kuzingatia:
- aina ya kisukari;
- dawa anazotumia;
- kiwango cha glucose;
- uzito;
- shughuli za mwili;
- magonjwa mengine;
- utamaduni na aina ya vyakula vinavyopatikana;
- uwezo wa kiuchumi;
- malengo ya matibabu.
Kwa ujumla, lishe yenye ubora inapaswa kusaidia kudhibiti glucose, uzito, blood pressure na cholesterol.
WHO inapendekeza lishe bora, shughuli za mwili na kudhibiti uzito kama sehemu muhimu za kuzuia au kuchelewesha Type 2 diabetes.
Wanga na kisukari
Carbohydrates, au wanga, huvunjwa wakati wa mmeng'enyo na sehemu kubwa hatimaye huingia kwenye mfumo wa glucose.
Lakini si sahihi kusema kwamba mtu mwenye kisukari lazima aache wanga wote.
Aina ya carbohydrate, kiasi chake, fibre, kiwango cha usindikaji wa chakula na mchanganyiko wa mlo vinaweza kuathiri mwitikio wa glucose.
Vyakula vyenye fibre nyingi kwa ujumla huweza kuwa sehemu ya mpango bora wa lishe kwa watu wengi.
Kwa hiyo, badala ya kuangalia “sukari” pekee, tathmini ya kisayansi ya lishe inapaswa kuangalia jumla ya mlo.
Mazoezi na kisukari
Physical activity ina nafasi muhimu katika kuzuia na kudhibiti Type 2 diabetes.
Mazoezi ya misuli yanaweza kuongeza matumizi ya glucose na kuboresha insulin sensitivity.
Hii ni muhimu kwa sababu misuli ya mifupa ni moja ya tishu kubwa zinazotumia glucose.
WHO inapendekeza kwa watu wazima angalau dakika 150 za shughuli za mwili za kiwango cha wastani kwa wiki, isipokuwa kama kuna sababu za kitabibu zinazohitaji mpango tofauti.
Mazoezi yanaweza kujumuisha:
- kutembea kwa kasi;
- kuendesha baiskeli;
- kuogelea;
- mazoezi ya nguvu (resistance training);
- shughuli nyingine zinazoongeza matumizi ya nishati.
Mtu mwenye kisukari anapaswa kuzingatia hali yake ya afya na dawa anazotumia, kwa sababu baadhi ya dawa zinaweza kuongeza hatari ya hypoglycemia wakati wa mazoezi.
Hypoglycemia ni nini?
Hypoglycemia ni hali ya glucose ya damu kuwa chini sana.
Inaweza kutokea hasa kwa baadhi ya watu wanaotumia insulin au dawa fulani zinazochochea utolewaji wa insulin.
Dalili zinaweza kujumuisha:
- kutetemeka;
- kutokwa jasho;
- njaa;
- mapigo ya moyo kwenda kasi;
- kizunguzungu;
- kuchanganyikiwa;
- udhaifu.
Ikiwa hypoglycemia inakuwa kali, inaweza kusababisha kupoteza fahamu au degedege.
Hivyo, mtu mwenye kisukari anayatumia dawa zinazoweza kusababisha hypoglycemia anapaswa kupewa elimu ya kutambua na kushughulikia hali hiyo.
Matibabu ya kisukari
Matibabu ya kisukari hutegemea aina ya ugonjwa, kiwango cha glucose, umri, hali nyingine za afya, dawa anazotumia mgonjwa na malengo ya matibabu.
Kwa ujumla, usimamizi unaweza kujumuisha:
Lishe bora + mazoezi + ufuatiliaji wa glucose + dawa inapohitajika + udhibiti wa presha/cholesterol + uchunguzi wa complications.
WHO inaeleza kuwa Type 1 diabetes inahitaji insulin kwa ajili ya kuishi, wakati Type 2 diabetes inaweza kudhibitiwa kwa mchanganyiko wa lifestyle intervention na dawa inapohitajika.
Metformin
Metformin ni mojawapo ya dawa zinazotumika sana katika matibabu ya Type 2 diabetes.
Husaidia kupunguza uzalishaji wa glucose kutoka kwenye ini na kuboresha namna mwili unavyoitikia insulin.
WHO inaitaja metformin miongoni mwa dawa zinazoweza kutumika katika Type 2 diabetes.
Lakini si kila mgonjwa anapaswa kutumia metformin bila tathmini ya daktari.
SGLT2 inhibitors
Sodium-glucose cotransporter-2 inhibitors (SGLT2 inhibitors) ni kundi la dawa zinazosaidia figo kutoa glucose zaidi kupitia mkojo.
Baadhi ya dawa katika kundi hili pia zina faida muhimu kwa wagonjwa fulani wenye heart failure au chronic kidney disease, kulingana na hali ya mgonjwa na dawa husika.
Uamuzi wa kutumia dawa hizi unahitaji tathmini ya kitabibu.
Insulin
Kwa Type 1 diabetes, insulin ni tiba ya lazima kwa sababu mwili umepoteza uwezo wa kuzalisha insulin ya kutosha.
Kwa Type 2 diabetes, insulin inaweza kuhitajika katika mazingira mbalimbali, ikiwa ni pamoja na wakati glucose iko juu sana, wakati dawa nyingine hazitoshelezi, au wakati kuna hali maalumu za kitabibu.
Kwa hiyo, matumizi ya insulin hayamaanishi kwamba mgonjwa “amefeli” katika matibabu.
Ni tiba inayotumika kulingana na mahitaji ya fiziolojia ya mwili.
Je, kisukari kinaweza kupona kabisa?
Swali hili linahitaji kutenganisha cure, remission na control.
Katika Type 1 diabetes, kwa sasa hakuna tiba ya kawaida inayorejesha kabisa uzalishaji wa insulin wa mwili kwa watu wengi, na insulin inabaki muhimu kwa maisha.
Kwa Type 2 diabetes, baadhi ya watu wanaweza kufikia diabetes remission, yaani viwango vya glucose kurudi chini ya kiwango cha kisukari bila kutumia dawa za kupunguza glucose kwa kipindi fulani.
Hii si sawa na kusema kwamba ugonjwa umefutika milele.
Mtu aliyewahi kuwa na Type 2 diabetes anaweza kurudi kwenye hyperglycemia baadaye, hasa kama sababu za kimetaboli zitarudi.
Kwa hiyo, neno “kupona kabisa” linapaswa kutumiwa kwa tahadhari katika uandishi wa kisayansi.
Je, dawa ya asili inaweza kutibu kisukari?
Hili ni eneo linalohitaji tahadhari kubwa.
Kuwepo kwa mmea wenye kiambato kinachoonyesha athari kwenye glucose katika maabara hakumaanishi moja kwa moja kwamba bidhaa hiyo imethibitishwa kutibu kisukari kwa binadamu.
Ushahidi wa tiba unapaswa kutathminiwa kwa viwango tofauti:
Laboratory evidence → animal studies → clinical trials → safety → efficacy → reproducibility → regulatory assessment.
Mtu mwenye kisukari hapaswi kuacha insulin au dawa alizoandikiwa na kuanza bidhaa ya asili bila kuzungumza na mtoa huduma wa afya.
Pia, “asili” haimaanishi moja kwa moja “salama”.
Baadhi ya bidhaa za mitishamba zinaweza kuingiliana na dawa, kuathiri ini au figo, au kubadilisha glucose kwa kiwango kisichotarajiwa.
Je, kisukari kinaweza kuzuiwa?
Type 1 diabetes haiwezi kwa sasa kuzuiwa kwa njia za kawaida zinazojulikana.
Kwa upande mwingine, WHO inaeleza kuwa Type 2 diabetes mara nyingi inaweza kuzuiwa au kucheleweshwa, hasa kwa watu walio katika hatari. Hatua muhimu ni kuongeza shughuli za mwili, kuwa na lishe bora, kudumisha uzito unaofaa na kutotumia tumbaku.
Hii haimaanishi kwamba kila mtu anayefanya mazoezi hawezi kupata kisukari.
Genetics na mambo mengine yanaendelea kuwa muhimu.
Lengo la kinga ni kupunguza hatari, si kutoa ahadi kwamba ugonjwa hautatokea kabisa.
Uchunguzi wa mara kwa mara ni muhimu
Kudhibiti kisukari si kupima glucose pekee.
Ufuatiliaji wa kitaalamu unaweza kujumuisha:
HbA1c
Husaidia kutathmini wastani wa glucose katika kipindi cha miezi kadhaa.
Blood pressure
Kwa sababu hypertension huongeza hatari ya cardiovascular na kidney complications.
Lipid profile
Kwa ajili ya kutathmini hatari ya cardiovascular disease.
Kidney assessment
Ikiwa ni pamoja na eGFR na urine albumin/creatinine ratio kulingana na hali ya mgonjwa.
Eye examination
Kwa ajili ya kutambua diabetic retinopathy mapema.
Foot examination
Kwa ajili ya kutambua neuropathy, mzunguko hafifu wa damu na vidonda.
WHO inapendekeza ufuatiliaji wa macho, figo na miguu pamoja na udhibiti wa glucose, blood pressure na lipids.
Kisukari ni ugonjwa unaoweza kudhibitiwa
Kisukari si hukumu ya maisha mafupi.
WHO inaeleza kwamba watu wenye kisukari wanaweza kuishi maisha marefu na yenye afya wakati ugonjwa unatambuliwa mapema na kusimamiwa vizuri. Udhibiti wa glucose, lishe, shughuli za mwili, dawa inapohitajika na uchunguzi wa complications ni sehemu ya msingi ya huduma ya kisukari.
Changamoto kubwa ni kwamba hyperglycemia inaweza kuendelea kimya kimya kwa muda mrefu.
Ndiyo maana falsafa ya kisasa ya udhibiti wa kisukari si kusubiri dalili kali zitokee.
Ni:
Kutambua mapema → kupima kwa usahihi → kuanza matibabu yanayofaa → kufuatilia → kuzuia complications → kurekebisha matibabu kulingana na hali ya mgonjwa.
Takwimu muhimu za kukumbuka
Kwa mujibu wa WHO, idadi ya watu wanaoishi na kisukari duniani iliongezeka kutoka takribani milioni 200 mwaka 1990 hadi milioni 830 mwaka 2022. Mwaka 2022, takribani 14% ya watu wazima wenye miaka 18 au zaidi walikuwa na kisukari.
WHO pia inaripoti kwamba mwaka 2021 kisukari kilikuwa sababu ya moja kwa moja ya takribani vifo milioni 1.6, huku ugonjwa wa figo uliosababishwa na kisukari ukihusishwa na takribani vifo 530,000 zaidi.
Kwa Tanzania, IDF Diabetes Atlas, 11th Edition (2025) inakadiria kuwa mwaka 2024 kulikuwa na takribani watu wazima milioni 2.928 wenye umri wa miaka 20–79 wenye kisukari, sawa na prevalence ya 9.2% katika kundi hilo; IDF pia ilikadiria kuwa takribani 60.2% ya watu hao hawakuwa wamegunduliwa.
Takwimu hizi zinaonyesha kwa nini upimaji wa mapema, elimu ya afya, lishe bora, mazoezi, upatikanaji wa dawa na uchunguzi wa complications ni sehemu muhimu za mapambano dhidi ya kisukari.
Hitimisho
Kisukari ni ugonjwa sugu wa kimetaboli unaohitaji usimamizi wa muda mrefu, si tukio la siku moja.
Msingi wa ugonjwa ni kuvurugika kwa udhibiti wa glucose, mara nyingi kutokana na upungufu wa insulin, insulin resistance au mchanganyiko wa matatizo hayo.
Type 1 diabetes huhusishwa zaidi na uharibifu wa seli beta unaosababisha upungufu mkubwa wa insulin, wakati Type 2 diabetes huhusisha kwa kiasi kikubwa insulin resistance pamoja na kupungua kwa uwezo wa seli beta kukidhi mahitaji ya mwili.
Madhara ya kisukari yanaweza kuathiri moyo, mishipa ya damu, figo, macho, mfumo wa fahamu na miguu, lakini mengi yanaweza kuzuiwa au kucheleweshwa kupitia utambuzi wa mapema, udhibiti mzuri wa glucose na vihatarishi vingine, matumizi sahihi ya dawa, lishe bora, shughuli za mwili na uchunguzi wa mara kwa mara.
Kwa hiyo, mtu anayehisi kuwa ana dalili za kisukari, aliye katika kundi la hatari, au anayepata vipimo vya glucose vilivyo juu mara kwa mara anapaswa kupata tathmini ya kitaalamu ya kitabibu badala ya kutegemea dalili pekee au tiba ambayo haijathibitishwa kisayansi.
