Kisukari si tatizo la sukari nyingi kwenye damu pekee. Ni ugonjwa sugu wa kimetaboliki unaoweza kuathiri karibu kila mfumo muhimu wa mwili ikiwa hyperglycemia — yaani kiwango cha sukari kwenye damu kuwa juu kwa muda mrefu — haitadhibitiwa ipasavyo. Madhara yanaweza kuanza kwenye mishipa midogo ya damu na neva, na baadaye kuhusisha moyo, figo, macho, ubongo, miguu, ngozi na viungo vingine.

Kwa hiyo, mtu mwenye kisukari anaweza kuwa hana maumivu wala dalili kubwa kwa miaka, wakati huo huo mabadiliko ya kibaolojia yanaendelea ndani ya mwili. Hii ndiyo sababu kisukari mara nyingi huitwa ugonjwa unaoweza kusababisha uharibifu wa kimya kimya.

Shirika la Afya Duniani (WHO) linaeleza kuwa hyperglycemia ya muda mrefu inaweza kusababisha uharibifu wa mishipa ya damu na neva, na hivyo kuongeza hatari ya ugonjwa wa moyo, kiharusi, kushindwa kwa figo, kupoteza uwezo wa kuona, vidonda vya miguu na kukatwa kwa kiungo.

Madhara ya Kisukari ni yapi?

Kwa mtazamo wa kitabibu, madhara ya kisukari yanaweza kugawanywa katika makundi makubwa mawili:

1. Madhara ya mishipa midogo ya damu — microvascular complications

Haya hutokana hasa na uharibifu wa mishipa midogo na huathiri kwa kiwango kikubwa:

• Macho
• Figo
• Neva
• Miguu

Mifano yake ni diabetic retinopathy (uharibifu wa retina unaohusishwa na kisukari), diabetic kidney disease (ugonjwa wa figo unaohusishwa na kisukari) na diabetic peripheral neuropathy (uharibifu wa neva za pembeni).

2. Madhara ya mishipa mikubwa ya damu — macrovascular complications

Haya yanahusisha mfumo mkubwa wa mishipa ya damu na yanaweza kuongeza hatari ya:

• Ugonjwa wa mishipa ya moyo
• Mshtuko wa moyo
• Kiharusi
• Ugonjwa wa mishipa ya pembeni ya damu

Kwa hiyo, madhara ya kisukari hayapaswi kutazamwa kama tatizo moja. Ni mkusanyiko wa mabadiliko yanayoweza kuathiri mifumo mbalimbali ya mwili.

Kwa nini sukari nyingi huharibu mwili?

Ili kuelewa madhara ya kisukari, ni muhimu kuelewa kinachotokea katika kiwango cha seli.

Glucose ni chanzo muhimu cha nishati. Lakini inapobaki katika kiwango cha juu kwenye damu kwa muda mrefu, inaweza kuanzisha mfululizo wa michakato ya kibayolojia inayoharibu seli na mishipa.

Neno muhimu hapa ni chronic hyperglycemia, yaani sukari ya damu kuwa juu kwa muda mrefu.

Hyperglycemia ya muda mrefu inaweza kuchochea:

Oxidative stress — hali ambayo uzalishaji wa reactive oxygen species (ROS), yaani molekuli zinazoweza kuharibu seli, unazidi uwezo wa mwili kuzidhibiti.

Advanced glycation end-products (AGEs) — bidhaa zinazotengenezwa wakati glucose inapoungana na protini au molekuli nyingine bila mchakato wa kawaida wa enzymatic. AGEs zinaweza kubadilisha muundo na utendaji wa protini na kuchangia uharibifu wa mishipa.

Endothelial dysfunction — kuvurugika kwa kazi ya endothelium, tabaka la seli linalozunguka ndani ya mishipa ya damu.

Chronic low-grade inflammation — hali ya uchochezi wa muda mrefu ambayo inaweza kushiriki katika maendeleo ya uharibifu wa mishipa.

Michakato hii inaweza kuathiri mtiririko wa damu, utendaji wa neva na uwezo wa viungo mbalimbali kufanya kazi kawaida.

Kwa lugha rahisi, tatizo si kwamba glucose ipo kwenye damu; tatizo ni glucose kuwa juu kupita kiasi na kwa muda mrefu, pamoja na sababu nyingine za hatari kama shinikizo la damu na matatizo ya mafuta kwenye damu.

Kisukari kinaweza kuathiri moyo na mishipa ya damu

Moja ya madhara muhimu zaidi ya kisukari ni kuongezeka kwa hatari ya magonjwa ya moyo na mishipa.

Hapa tunakutana na neno atherosclerosis — mchakato ambapo mafuta, cholesterol, seli za uchochezi na vitu vingine hujikusanya kwenye kuta za mishipa na kutengeneza atherosclerotic plaque.

Mtu mwenye kisukari anaweza kuwa katika hatari kubwa zaidi ya:

• Ugonjwa wa mishipa ya moyo
• Angina
• Mshtuko wa moyo
• Kiharusi
• Ugonjwa wa mishipa ya pembeni
• Kushindwa kwa moyo kwa baadhi ya wagonjwa

WHO inasema watu wenye kisukari wana hatari kubwa zaidi ya kupata mshtuko wa moyo na kiharusi.

Katika tathmini ya mtu mwenye kisukari, wataalamu hawazingatii sukari pekee. Viwango vya blood pressure, lipids, kazi ya figo, uzito, uvutaji wa tumbaku na historia ya ugonjwa wa moyo pia vina umuhimu mkubwa. Viwango vya sasa vya ADA vya 2026 vinaweka tathmini ya hatari ya ugonjwa wa moyo na mishipa pamoja na tathmini ya figo, macho na neva katika ufuatiliaji wa mtu mwenye kisukari.

Kwa nini kisukari kinaweza kusababisha mshtuko wa moyo?

Mishipa ya damu inapoharibiwa na mchanganyiko wa hyperglycemia, shinikizo la damu, dyslipidemia na mambo mengine ya hatari, plaque inaweza kujengeka ndani ya mshipa.

Ikiwa plaque itapasuka, mwili unaweza kutengeneza thrombus, yaani gando la damu. Gando hilo linaweza kuzuia mtiririko wa damu kuelekea misuli ya moyo.

Matokeo yanaweza kuwa myocardial infarction, jina la kitabibu la mshtuko wa moyo.

Muhimu zaidi, baadhi ya watu wenye kisukari wanaweza kuwa na dalili zisizo za kawaida au hata kutokuwa na maumivu makali ya kifua kutokana na kuathirika kwa mfumo wa neva. Hii ndiyo sababu ufuatiliaji wa kitabibu ni muhimu hata pale mtu anapojisikia vizuri.

Kisukari na kiharusi

Kiharusi (stroke) hutokea pale sehemu ya ubongo inapokosa damu na oksijeni ya kutosha, au mshipa wa damu unapopasuka na kusababisha damu kuingia kwenye tishu za ubongo.

Kisukari kinaweza kuongeza hatari ya kiharusi kupitia uharibifu wa mishipa, atherosclerosis na uwepo wa mambo mengine ya hatari kama shinikizo la damu na dyslipidemia.

Kiharusi kinaweza kusababisha:

• Kupooza upande mmoja wa mwili
• Ugumu wa kuzungumza
• Kupoteza usawa
• Matatizo ya kuona
• Udhaifu wa ghafla
• Matatizo ya kumeza
• Ulemavu wa muda mrefu
• Kifo

Dalili za kiharusi zinapotokea ghafla, hiyo ni dharura ya kitabibu na mtu anapaswa kupata huduma ya hospitali mara moja.

Kisukari na figo: madhara ambayo yanaweza kuanza bila maumivu

Figo ni miongoni mwa viungo vinavyoweza kuathiriwa sana na kisukari.

Ugonjwa huu huitwa diabetic kidney disease (DKD) au ugonjwa wa figo unaohusishwa na kisukari.

Kitengo muhimu cha figo kinachohusika katika uchujaji wa damu ni glomerulus. Hyperglycemia ya muda mrefu inaweza kuathiri muundo na utendaji wa mfumo huu wa uchujaji.

Moja ya ishara za mwanzo zinazoweza kugunduliwa kwa vipimo ni albuminuria — kuwepo kwa kiasi kisicho cha kawaida cha protini aina ya albumin kwenye mkojo.

Kadiri uharibifu unavyoendelea, eGFR (estimated glomerular filtration rate), yaani makadirio ya uwezo wa figo kuchuja damu, inaweza kushuka.

ADA 2026 inaeleza kuwa chronic kidney disease (CKD) hutambuliwa kwa kuzingatia, miongoni mwa mambo mengine, albuminuria inayoendelea au eGFR chini ya 60 mL/min/1.73 m²; ugonjwa wa figo unaohusishwa na kisukari hutokea kwa takribani 20–40% ya watu wenye kisukari.

Hii inaonyesha kwa nini mtu mwenye kisukari hapaswi kusubiri dalili kama maumivu ya figo ndipo aanze kupima kazi ya figo.

Vipimo muhimu vinaweza kujumuisha:

UACR — Urine Albumin-to-Creatinine Ratio: kipimo kinachosaidia kutathmini albumin kwenye mkojo.

eGFR — Estimated Glomerular Filtration Rate: makadirio ya uwezo wa figo kuchuja damu.

Katika miongozo ya ADA 2026, watu wote wenye type 2 diabetes wanashauriwa kufanyiwa tathmini ya UACR na eGFR angalau mara moja kwa mwaka, huku ufuatiliaji ukiwa wa mara kwa mara zaidi ikiwa CKD ipo.

Mfano wa kliniki

Mtu anaweza kusema:

“Sina maumivu ya figo, kwa hiyo figo zangu ziko salama.”

Hii si hitimisho salama kitabibu.

Ugonjwa wa figo unaohusishwa na kisukari unaweza kuendelea bila dalili zinazoonekana mapema. Ndiyo maana screening, yaani uchunguzi wa mara kwa mara kabla dalili kubwa hazijatokea, ni sehemu muhimu ya huduma ya kisukari.

Kisukari na macho: diabetic retinopathy

Macho yana mfumo wa mishipa midogo sana na retina inahitaji mtiririko mzuri wa damu ili kufanya kazi vizuri.

Diabetic retinopathy ni tatizo la mishipa ya retina linalohusishwa na kisukari.

Katika hatua za mwanzo, mabadiliko yanaweza kuwa madogo na mtu asione tofauti yoyote kubwa katika uwezo wake wa kuona.

Kadiri ugonjwa unavyoendelea, mishipa ya retina inaweza kuvuja au kuziba.

Mabadiliko yanaweza kujumuisha:

• Microaneurysms
• Retinal hemorrhages
• Ischemia
• Neovascularization
• Diabetic macular edema
• Vitreous hemorrhage
• Tractional retinal detachment

Neovascularization ni uundaji wa mishipa mipya ya damu isiyo ya kawaida kutokana na retina kukosa oksijeni ya kutosha.

Diabetic macular edema (DME) ni kujaa kwa maji kwenye eneo la macula, sehemu muhimu ya retina inayohusika sana na kuona kwa undani.

ADA 2026 inaeleza kuwa hatari ya diabetic retinopathy inahusiana kwa nguvu na muda ambao mtu amekuwa na kisukari pamoja na kiwango cha hyperglycemia ya muda mrefu. Shinikizo la damu, nephropathy na dyslipidemia pia huhusishwa na hatari kubwa ya retinopathy.

Ndiyo maana mtu mwenye kisukari anaweza kuwa anasema:

“Naona vizuri, kwa hiyo sina tatizo la macho.”

Lakini uchunguzi wa kitaalamu wa macho unaweza kugundua mabadiliko kabla ya kupoteza uwezo wa kuona.

Kisukari na uharibifu wa neva

Tatizo jingine kubwa ni diabetic neuropathy, yaani uharibifu wa neva unaohusishwa na kisukari.

Aina inayojulikana zaidi ni distal symmetric polyneuropathy, ambayo mara nyingi huanza kwenye miguu na inaweza kuhusisha mikono kadiri inavyoendelea.

Dalili zinaweza kuwa:

• Kuwaka kwa miguu
• Kuchomachoma
• Ganzi
• Maumivu ya neva
• Kuhisi kama sindano zinachoma
• Kupungua kwa uwezo wa kuhisi joto
• Kupungua kwa uwezo wa kuhisi mguso
• Kupungua kwa uwezo wa kuhisi majeraha

Lakini jambo muhimu ni kwamba neuropathy inaweza pia kuwa bila dalili.

ADA 2026 inaeleza kuwa hadi takribani nusu ya visa vya diabetic peripheral neuropathy vinaweza kuwa havina dalili; kutotambuliwa kunaweza kuongeza hatari ya majeraha ya miguu, vidonda na hatimaye kukatwa kwa kiungo.

Hapa ndipo madhara ya kisukari yanapoungana:

Hyperglycemia → neuropathy → kupungua kwa hisia → jeraha kutogunduliwa → kidonda cha mguu → maambukizi → uharibifu wa tishu → hatari ya amputation.

Si kila mtu mwenye kisukari atafikia hatua hizi, lakini mnyororo huu unaonyesha kwa nini huduma ya miguu ni sehemu muhimu ya matibabu ya kisukari.

Kisukari na mfumo wa neva unaosimamia viungo vya ndani

Kisukari kinaweza pia kuathiri autonomic nervous system, yaani mfumo wa neva unaodhibiti kazi ambazo kwa kawaida hazihitaji uamuzi wa hiari.

Hali hii huitwa diabetic autonomic neuropathy.

Inaweza kuathiri:

• Moyo
• Shinikizo la damu
• Mfumo wa chakula
• Kibofu cha mkojo
• Mfumo wa uzazi
• Jasho na udhibiti wa joto

Kwa upande wa moyo, cardiovascular autonomic neuropathy (CAN) inaweza kuhusishwa na mabadiliko ya mapigo ya moyo na udhibiti wa shinikizo la damu. Katika hatua za juu, inaweza kuonekana kama mapigo ya moyo kuwa juu wakati wa kupumzika au orthostatic hypotension, yaani kushuka kwa shinikizo la damu unapoinuka kutoka kukaa au kulala.

Kwenye mfumo wa chakula, neuropathy inaweza kuhusishwa na gastroparesis, yaani kuchelewa kwa tumbo kusukuma chakula kwenda utumbo mdogo. Inaweza kusababisha kushiba mapema, kichefuchefu, kutapika, kujaa tumboni na mabadiliko yasiyotabirika ya sukari ya damu.

ADA pia inaeleza kuwa neuropathy ya mfumo wa chakula inaweza kuhusisha matatizo ya esophageal motility, gastroparesis, constipation, diarrhea na fecal incontinence, lakini hali hizi zinahitaji kutofautishwa na sababu nyingine, zikiwemo madhara ya baadhi ya dawa.

Kisa cha kuelimisha: tatizo lilianza kabla ya maumivu

Fikiria mwanaume mwenye umri wa miaka 58 aliyekuwa na type 2 diabetes kwa miaka kadhaa. Alikuwa akijisikia vizuri na hakulalamika kuhusu figo, macho wala moyo.

Siku moja alijikata kidogo kwenye unyayo bila kuliona jeraha hilo.

Kwa sababu ya kupungua kwa hisia za neva, maumivu hayakuwa makubwa. Aliendelea na shughuli zake za kawaida. Baada ya muda, jeraha likaanza kuambukizwa.

Alipofika hospitalini, tatizo halikuwa tena “kidonda kidogo”. Lilihitaji tathmini ya kina ya mzunguko wa damu, hisia za neva, maambukizi na hali ya sukari.

Kisa hiki kinafundisha jambo muhimu: kutokuwepo kwa maumivu si sawa na kutokuwepo kwa uharibifu.

Ndiyo maana huduma ya kisukari haiishii kwenye kupima glucose. Inahitaji pia uchunguzi wa macho, figo, neva, miguu, shinikizo la damu na hatari ya moyo na mishipa kulingana na aina ya kisukari na hali ya mtu.

Kisukari duniani: ukubwa wa tatizo

Kisukari ni changamoto kubwa ya afya duniani. WHO iliripoti kuwa idadi ya watu wanaoishi na kisukari iliongezeka kutoka takribani milioni 200 mwaka 1990 hadi milioni 830 mwaka 2022.

Kwa makadirio ya International Diabetes Federation (IDF) katika Diabetes Atlas, 11th edition (2025), takribani watu wazima milioni 589 wenye umri wa miaka 20–79 walikuwa wanaishi na kisukari mwaka 2024, na idadi hiyo inakadiriwa kufikia takribani milioni 853 ifikapo 2050 ikiwa mwelekeo utaendelea.

WHO pia inakadiria kuwa mwaka 2021 kisukari kilikuwa chanzo cha moja kwa moja cha takribani vifo milioni 1.6, huku ugonjwa wa figo uliosababishwa na kisukari ukihusishwa na vifo vingine takribani 530,000.

Takwimu hizi zinaonyesha kuwa madhara ya kisukari si suala la mtu mmoja au familia moja; ni changamoto kubwa ya afya ya umma duniani.

Jambo muhimu kuhusu madhara ya kisukari

Madhara mengi ya kisukari yanaweza kuzuiwa, kucheleweshwa au kupunguzwa kwa utambuzi wa mapema, udhibiti mzuri wa glucose, shinikizo la damu na mafuta kwenye damu, pamoja na ufuatiliaji wa macho, figo, neva na miguu.

WHO inasisitiza kwamba matibabu, lishe bora, mazoezi ya mwili na uchunguzi pamoja na matibabu ya mapema ya matatizo vinaweza kusaidia kuzuia au kuchelewesha madhara ya kisukari.

Kisukari hakipaswi kutazamwa kwa namba ya sukari pekee. Mwili mzima ndio unaopaswa kutazamwa.

Madhara ya Kisukari: Miguu, Ngozi, Maambukizi na Vidonda

Katika sehemu ya kwanza tumeona kwamba madhara ya kisukari yanaweza kuathiri moyo, mishipa ya damu, figo, macho na mfumo wa neva. Katika sehemu hii, tunahamia kwenye eneo ambalo mara nyingi huanza kwa tatizo dogo lakini linaweza kuwa kubwa ikiwa halitagunduliwa na kutibiwa mapema: miguu ya mtu mwenye kisukari.

Madhara ya kisukari kwenye miguu hayatokani na sababu moja pekee. Mara nyingi hutokana na mwingiliano wa diabetic neuropathy, ugonjwa wa mishipa ya damu, maambukizi, shinikizo kwenye maeneo fulani ya mguu na uwezo uliopungua wa jeraha kupona.

Kisukari na mguu wa kisukari

Neno diabetic foot au mguu wa kisukari hutumika kuelezea matatizo mbalimbali ya mguu yanayohusiana na kisukari, hasa vidonda, maambukizi na uharibifu wa tishu unaoweza kuhusishwa na neuropathy na ugonjwa wa mishipa ya pembeni.

Moja ya matatizo muhimu ni diabetic foot ulcer (DFU) — kidonda cha mguu kinachotokea kwa mtu mwenye kisukari.

Kidonda kinaweza kuanza kwa namna isiyoonekana kuwa kubwa:

• Jeraha dogo kutoka kwenye kiatu
• Kucha kukatwa vibaya
• Ngozi kupasuka
• Kuungua bila mtu kugundua
• Msuguano wa muda mrefu
• Kutembea bila viatu
• Kitu kidogo kuingia kwenye mguu
• Callus, yaani ngozi iliyokakamaa kutokana na shinikizo la muda mrefu

Kwa mtu mwenye hisia za kawaida, jeraha linaweza kusababisha maumivu na kumfanya achukue hatua mapema.

Lakini kwa mtu mwenye peripheral neuropathy, jeraha linaweza kuwepo bila maumivu makubwa.

Hapo ndipo tatizo linapoweza kuanza kukua.

Kwa nini kidonda cha kisukari kinaweza kuwa kigumu kupona?

Uponyaji wa jeraha ni mchakato unaohitaji mambo kadhaa kufanya kazi kwa pamoja.

Kwa kawaida, jeraha hupitia hatua zinazohusisha:

Hemostasis — kusimamisha damu.

Inflammation — mwitikio wa awali wa kinga unaosaidia kudhibiti uharibifu na vijidudu.

Proliferation — uundaji wa tishu mpya na mishipa midogo ya damu.

Remodeling — kuimarishwa na kupangwa upya kwa tishu mpya.

Kwa mtu mwenye kisukari kisichodhibitiwa vizuri, mazingira ya jeraha yanaweza kuvurugwa na hyperglycemia, neuropathy, ischemia na maambukizi.

Ischemia maana yake ni kupungua kwa mtiririko wa damu kwenye tishu.

Ikiwa damu haifiki vizuri kwenye mguu, oksijeni na virutubisho vinavyohitajika kwa uponyaji vinaweza kuwa pungufu.

Hali hii inaweza kuwa muhimu sana kwa mtu mwenye peripheral artery disease (PAD) — ugonjwa unaosababisha mishipa ya damu ya pembeni kuwa nyembamba au kuziba.

Kisukari na peripheral artery disease

Peripheral artery disease (PAD) ni ugonjwa wa mishipa ya damu unaopunguza mtiririko wa damu, hasa kuelekea miguu.

Kwa mtu mwenye kisukari, PAD inaweza kuwepo pamoja na neuropathy.

Hii huleta mchanganyiko hatari:

Neuropathy → hisia hupungua

PAD → damu inapungua

Jeraha → haligunduliwi mapema na uponyaji unakuwa mgumu

Maambukizi → yanaweza kuenea

Kwa hiyo, mguu unaweza kuharibika bila mtu kupata maumivu makubwa mwanzoni.

Dalili zinazoweza kuhusishwa na PAD ni pamoja na:

• Maumivu ya mguu wakati wa kutembea yanayopungua unapopumzika
• Mguu kuwa baridi
• Ngozi kubadilika rangi
• Nywele za mguuni kupungua
• Mapigo ya damu kwenye mguu kuwa dhaifu
• Vidonda vinavyochelewa kupona
• Maumivu ya mguu wakati wa kupumzika katika ugonjwa mkali

Hata hivyo, neuropathy inaweza kuficha baadhi ya dalili za kawaida.

Callus na shinikizo la muda mrefu

Callus ni sehemu ya ngozi inayokuwa nene na ngumu kutokana na msuguano au shinikizo linalojirudia.

Kwa mtu mwenye neuropathy, callus inaweza kuwa ishara kwamba sehemu fulani ya mguu inapata shinikizo kubwa.

Chini ya callus inaweza kuwepo uharibifu wa tishu ambao hauonekani kwa urahisi.

Ndiyo maana uchunguzi wa mguu haupaswi kuishia kwenye kuangalia kama kuna kidonda kinachoonekana. Mtaalamu anaweza pia kutathmini:

• Hisia
• Mzunguko wa damu
• Umbo la mguu
• Sehemu zenye shinikizo
• Ngozi
• Kucha
• Viatu
• Historia ya vidonda vya zamani

Maambukizi kwenye kidonda cha kisukari

Jeraha linapovunjika, kizuizi cha asili cha ngozi dhidi ya vijidudu huwa kimevunjika.

Bakteria wanaweza kuingia kwenye tishu.

Diabetic foot infection (DFI) ni maambukizi yanayohusiana na kidonda cha mguu kwa mtu mwenye kisukari.

Dalili zinaweza kujumuisha:

• Uwekundu
• Joto kwenye eneo lililoathirika
• Uvimbe
• Maumivu, ingawa yanaweza kuwa madogo kutokana na neuropathy
• Usaha
• Harufu isiyo ya kawaida
• Kuongezeka kwa ukubwa wa kidonda
• Homa katika maambukizi makubwa

Maambukizi yakienea kwenye tishu za ndani yanaweza kuwa makubwa zaidi kuliko inavyoonekana juu ya ngozi.

Cellulitis ni nini?

Cellulitis ni maambukizi ya ngozi na tishu zilizo chini ya ngozi.

Kwa mtu mwenye kisukari, cellulitis inayotokea karibu na kidonda cha mguu inahitaji tathmini ya kitabibu.

Uwekundu unaosambaa, joto, uvimbe na maumivu vinaweza kuashiria maambukizi yanayoendelea.

Lakini tena, kutokuwepo kwa maumivu makali hakumaanishi kwamba maambukizi hayapo.

Osteomyelitis: maambukizi ya mfupa

Kidonda cha muda mrefu au kirefu kinaweza kuruhusu maambukizi kufika kwenye mfupa.

Hali hii huitwa osteomyelitis, yaani maambukizi na uchochezi wa mfupa.

Osteomyelitis inaweza kuhitaji vipimo maalumu vya picha na vipimo vingine kulingana na hali ya mgonjwa.

Katika baadhi ya visa, matibabu yanaweza kuwa marefu na kuhusisha antibiotics na wakati mwingine upasuaji.

Hii ndiyo sababu kidonda cha mguu wa kisukari hakipaswi kutibiwa kama jeraha la kawaida bila tathmini inayofaa.

Gangrene: tishu kufa

Gangrene ni hali ambapo tishu za mwili hufa kutokana na kukosa damu, maambukizi makubwa au mchanganyiko wa mambo hayo.

Kwenye mguu wa mtu mwenye kisukari, gangrene inaweza kuhusishwa na ischemia kali, maambukizi au vyote kwa pamoja.

Kuna aina mbalimbali, lakini kwa mtazamo wa kliniki ni muhimu kutambua kwamba tishu iliyokufa haiwezi kutegemewa kupona kwa njia ya kawaida.

Dalili zinazoweza kuonekana ni pamoja na:

• Kubadilika kwa rangi ya tishu
• Ngozi kuwa nyeusi au kubadilika rangi isiyo ya kawaida
• Harufu mbaya katika baadhi ya maambukizi
• Uvimbe
• Maumivu au kupotea kwa hisia
• Homa na dalili za maambukizi makubwa

Gangrene inayohusisha maambukizi makali ni dharura ya kitabibu.

Kwa nini baadhi ya watu hufikia hatua ya kukatwa mguu?

Amputation ni kuondolewa kwa sehemu ya kiungo kwa njia ya upasuaji.

Si kila mtu mwenye kisukari anayepata kidonda atahitaji kukatwa mguu.

Hata hivyo, hatari huongezeka ikiwa kuna mchanganyiko wa:

• Neuropathy
• PAD
• Maambukizi makubwa
• Gangrene
• Necrosis, yaani kufa kwa tishu
• Kidonda kirefu
• Osteomyelitis
• Kuchelewa kupata matibabu

Lengo la huduma ya kisasa ya diabetic foot ni kuzuia kidonda, kukitambua mapema na kuzuia maambukizi na uharibifu kuendelea.

Kwa hiyo, kauli kwamba “kisukari kinasababisha kukatwa mguu” ni rahisi kupita kiasi. Tatizo kwa kawaida linahusisha mlolongo wa matatizo ambayo yanaweza kutathminiwa na kudhibitiwa kwa hatua mbalimbali.

Kisukari na ngozi

Ngozi ni kiungo kikubwa zaidi cha mwili na inaweza pia kuonyesha athari zinazohusiana na kisukari.

Mabadiliko ya ngozi yanaweza kujumuisha:

• Ngozi kuwa kavu
• Kuwashwa
• Maambukizi ya bakteria
• Maambukizi ya fangasi
• Kupona kwa jeraha kwa kuchelewa
• Mabadiliko fulani ya rangi na unene wa ngozi

Si kila tatizo la ngozi kwa mtu mwenye kisukari linasababishwa moja kwa moja na kisukari. Magonjwa mengine ya ngozi yanaweza kutokea kwa sababu nyingine.

Lakini baadhi ya mabadiliko yana uhusiano wa kitabibu na kisukari.

Acanthosis nigricans

Acanthosis nigricans ni hali ambapo ngozi inaweza kuwa nyeusi zaidi, nene na yenye mwonekano wa velvet, hasa kwenye:

• Shingo
• Kwapa
• Sehemu za mikunjo

Mara nyingi huhusishwa na insulin resistance, yaani mwili kutokuwa na mwitikio wa kutosha kwa insulin.

Insulin resistance inaweza kuonekana katika hali kama prediabetes na type 2 diabetes, lakini acanthosis nigricans pia inaweza kuwa na sababu nyingine.

Kwa hiyo, mtu mwenye mabadiliko haya hapaswi kujitambua mwenyewe kuwa ana kisukari; vipimo vinahitajika.

Diabetic dermopathy

Diabetic dermopathy ni mabadiliko ya ngozi yanayoweza kuonekana kama madoa madogo ya kahawia, mara nyingi kwenye sehemu za mbele za miguu.

Mara nyingi hayana maumivu na hayahitaji matibabu maalumu ya ngozi.

Hata hivyo, uwepo wake unaweza kuonekana kwa watu wenye matatizo ya muda mrefu yanayohusiana na kisukari.

Necrobiosis lipoidica

Hili ni tatizo nadra zaidi la ngozi linaloweza kuhusishwa na kisukari.

Necrobiosis lipoidica inaweza kuanza kama maeneo madogo yenye rangi tofauti na baadaye kuwa mabaka yenye ngozi nyembamba na mwonekano maalumu.

Vidonda vinaweza kutokea katika baadhi ya wagonjwa.

Kwa sababu magonjwa mengi ya ngozi yanaweza kufanana, utambuzi unapaswa kufanywa na mtaalamu badala ya kutegemea picha au maelezo pekee.

Kisukari na maambukizi

Watu wenye kisukari wanaweza kuwa katika hatari kubwa ya baadhi ya maambukizi, hasa wakati glucose iko juu kwa muda mrefu.

Maambukizi yanaweza kuhusisha:

• Ngozi
• Miguu
• Njia ya mkojo
• Fizi na meno
• Maeneo ya siri
• Njia ya upumuaji katika baadhi ya mazingira

Hyperglycemia inaweza kuathiri kazi mbalimbali za mfumo wa kinga, wakati matatizo ya mzunguko wa damu na neuropathy yanaweza kufanya maambukizi fulani kuwa magumu zaidi kugundua au kupona.

Hata hivyo, si sahihi kusema kwamba kila mtu mwenye kisukari atapata maambukizi mara kwa mara. Hatari hutofautiana kulingana na udhibiti wa glucose, umri, aina ya kisukari, uwepo wa matatizo mengine na mambo mengine ya kiafya.

Kisukari na afya ya kinywa

Mdomo pia hauko nje ya madhara yanayoweza kuhusishwa na kisukari.

Kisukari kinaweza kuhusishwa na hatari kubwa ya:

• Gingivitis — uchochezi wa fizi
• Periodontitis — ugonjwa wa tishu zinazoshikilia meno
• Kinywa kukauka
• Maambukizi fulani ya fangasi
• Kuchelewa kupona kwa baadhi ya matatizo ya kinywa

Periodontitis ni ugonjwa wa fizi unaoweza kuharibu tishu na mfupa unaoshikilia meno.

Uhusiano kati ya kisukari na periodontitis ni wa pande mbili kwa kiwango fulani: kisukari kisichodhibitiwa kinaweza kuongeza hatari na ukali wa ugonjwa wa fizi, huku periodontitis ikiwa ugonjwa wa uchochezi unaoweza pia kuathiri udhibiti wa metabolic katika baadhi ya watu.

Kwa hiyo, afya ya meno na fizi ni sehemu ya huduma pana ya mtu mwenye kisukari.

Kisukari na afya ya uzazi kwa mwanaume

Madhara ya kisukari yanaweza pia kuhusisha mfumo wa uzazi wa mwanaume.

Moja ya matatizo yanayoweza kutokea ni erectile dysfunction (ED) — kushindwa kupata au kudumisha uume ukiwa umesimama kwa kiwango kinachotosha kwa tendo la ngono.

Sababu zinaweza kuwa nyingi, lakini kwa mtu mwenye kisukari zinaweza kuhusisha:

• Uharibifu wa mishipa
• Neuropathy
• Uharibifu wa mishipa ya damu
• Shinikizo la damu
• Dyslipidemia
• Mabadiliko ya homoni katika baadhi ya watu
• Dawa fulani
• Sababu za kisaikolojia

Kwa hiyo, erectile dysfunction kwa mwanaume mwenye kisukari haipaswi kuchukuliwa kuwa “tatizo la kawaida la umri” bila tathmini.

Inaweza pia kuwa ishara ya matatizo ya mishipa ya damu yanayohitaji kuchunguzwa.

Kisukari na afya ya uzazi kwa mwanamke

Kwa wanawake, kisukari kinaweza kuhusishwa na matatizo mbalimbali ya mfumo wa uzazi na ujauzito.

Glucose isiyodhibitiwa vizuri wakati wa ujauzito inaweza kuongeza hatari kwa mama na mtoto.

Ndiyo maana preconception care, yaani maandalizi na udhibiti wa afya kabla ya kupata ujauzito, ni muhimu kwa mwanamke mwenye kisukari anayepanga ujauzito.

Udhibiti wa glucose kabla na wakati wa ujauzito unahitaji usimamizi wa wataalamu kwa sababu mahitaji ya matibabu yanaweza kubadilika.

Madhara ya kisukari si suala la glucose pekee

Katika hatua hii, picha inaanza kuwa wazi.

Madhara ya kisukari yanaweza kuhusisha mfumo mmoja na kuathiri mwingine.

Mishipa ya damu ikiharibika → damu hufika kwa shida.

Neva zikiharibika → hisia hupungua.

Ngozi ikijeruhiwa → kizuizi dhidi ya maambukizi huvunjika.

Maambukizi yakitokea → tishu zinaweza kuharibika.

Mtiririko wa damu ukiwa duni → uponyaji huwa mgumu.

Ndiyo maana tiba ya kisukari ya kisasa inalenga zaidi ya “kupunguza sukari”.

Inalenga kulinda viungo na kupunguza hatari ya complications, yaani matatizo yanayotokana na ugonjwa au yanayohusishwa nao.

Falsafa ndogo ya afya

Mwili mara nyingi hautupi ujumbe kwa sauti kubwa mwanzoni.

Wakati mwingine ishara ya kwanza ni kidonda kidogo, ganzi ndogo, kuona kwa ukungu kwa muda mfupi au kipimo kidogo kilichobadilika.

Kugundua mapema si kuogopa ugonjwa; ni kuupa mwili nafasi ya kulindwa kabla tatizo halijawa kubwa.

Katika Sehemu ya inayofuata, tutaingia kwenye madhara mengine muhimu sana ya kisukari: uharibifu wa figo, kushindwa kwa figo, madhara kwenye macho na upofu, kiharusi, ugonjwa wa moyo, kushindwa kwa moyo, na namna matatizo haya yanavyohusiana na muda ambao mtu amekuwa na kisukari.

Madhara ya Kisukari: Figo, Macho, Moyo, Kiharusi na Ubongo

Katika sehemu hii tunaingia kwenye baadhi ya madhara makubwa zaidi ya kisukari: ugonjwa sugu wa figo, uharibifu wa macho, upofu, ugonjwa wa moyo na mishipa ya damu, kiharusi na athari zinazoweza kuhusisha ubongo.

Madhara haya mara nyingi hayaji kwa siku moja. Kwa watu wengi, hujengwa taratibu kutokana na mchanganyiko wa hyperglycemia ya muda mrefu, shinikizo la damu, dyslipidemia, uvutaji wa tumbaku, muda wa kuishi na kisukari, umri na mambo mengine ya hatari.

Kisukari na ugonjwa sugu wa figo

Figo zina kazi muhimu sana katika mwili. Zinachuja taka kutoka kwenye damu, husaidia kudhibiti maji na electrolytes, huchangia udhibiti wa shinikizo la damu na zina nafasi katika uzalishaji wa homoni muhimu.

Moja ya madhara makubwa ya kisukari ni chronic kidney disease (CKD) — ugonjwa sugu wa figo.

Kwa mtu mwenye kisukari, hali hii inaweza kuitwa diabetic kidney disease (DKD) pale inapohusishwa na kisukari.

Uharibifu unaweza kuanza kwenye glomeruli, ambazo ni vichujio vidogo ndani ya figo.

Hyperglycemia ya muda mrefu inaweza kuchangia mabadiliko ya kimuundo na kibayolojia kwenye glomeruli. Baadaye, uwezo wa figo kuchuja damu unaweza kupungua.

Dalili zinaweza kuchelewa

Changamoto kubwa ni kwamba ugonjwa wa figo unaweza kuendelea kwa muda mrefu bila dalili zinazotambulika.

Mtu anaweza kuwa:

• Anafanya kazi kawaida
• Anakula kawaida
• Hana maumivu ya figo
• Hana uvimbe
• Hajisikii mgonjwa

Lakini vipimo vinaweza kuonyesha kwamba figo tayari zimeanza kubadilika.

Hii ndiyo sababu screening ya figo ni muhimu kwa watu wenye kisukari.

Vipimo muhimu ni:

UACR — Urine Albumin-to-Creatinine Ratio: hupima kiasi cha albumin kinachopotea kupitia mkojo.

eGFR — Estimated Glomerular Filtration Rate: hukadiria uwezo wa figo kuchuja damu.

Albumin inayopatikana kwenye mkojo inaweza kuwa ishara ya mapema ya uharibifu wa figo.

Albuminuria ni nini?

Albuminuria ni kuwepo kwa albumin katika mkojo kwa kiwango kisicho cha kawaida.

Albumin ni protini muhimu inayopatikana kwenye damu.

Kwa kawaida, figo zenye afya huzuia kiasi kikubwa cha albumin kisipotee kwenye mkojo. Kizuizi hiki kinapoharibika, albumin inaweza kuanza kuonekana kwenye mkojo.

Hivyo, mtu anaweza kuwa na uharibifu wa figo kabla hajaanza kupata dalili.

Hii ndiyo maana kipimo cha mkojo kinaweza kuwa na umuhimu mkubwa kuliko kusubiri maumivu.

CKD inapokuwa kali zaidi

Ugonjwa wa figo unapoendelea, eGFR inaweza kushuka.

Katika hatua za juu, figo zinaweza kushindwa kutekeleza majukumu yake kwa kiwango kinachohitajika.

Hali hii inaweza kusababisha:

• Maji kujikusanya mwilini
• Uvimbe wa miguu
• Uchovu
• Mabadiliko ya hamu ya kula
• Kichefuchefu
• Mabadiliko ya electrolytes
• Anemia
• Mabadiliko ya madini ya mifupa
• Shinikizo la damu kuwa gumu kudhibiti
• Mkusanyiko wa taka mwilini

Hatua ya mwisho ya ugonjwa wa figo huitwa kidney failure.

Baadhi ya wagonjwa waliofikia hatua hiyo huhitaji dialysis, yaani matibabu yanayosaidia kuondoa taka na maji kwenye damu wakati figo hazitoshelezi kufanya kazi hiyo.

Kwa baadhi ya wagonjwa wanaofaa, kidney transplantation inaweza kuwa chaguo la matibabu.

Lakini lengo kubwa la huduma ya kisukari ni kuzuia au kuchelewesha kufikia hatua hizi.

Kisukari na macho

Macho ni miongoni mwa viungo vinavyoweza kuathiriwa na kisukari kwa sababu retina ina mtandao mpana wa mishipa midogo.

Tatizo linalojulikana zaidi ni:

Diabetic retinopathy.

Hali hii inaweza kuendelea kwa hatua mbalimbali.

Katika nonproliferative diabetic retinopathy (NPDR), mishipa midogo ya retina inaweza kuonyesha mabadiliko kama microaneurysms, hemorrhages na maeneo yenye ischemia.

Katika hatua ya juu zaidi, mtu anaweza kupata:

Proliferative diabetic retinopathy (PDR).

Hapa retina inaweza kuanza kutengeneza mishipa mipya isiyo ya kawaida — neovascularization — kutokana na ukosefu wa oksijeni wa tishu.

Mishipa hiyo inaweza kuwa dhaifu na kuvuja damu.

Diabetic macular edema

Tatizo jingine muhimu ni diabetic macular edema (DME).

Macula ni sehemu ya retina inayohusika sana na kuona kwa undani.

Maji yanapovuja na kujikusanya kwenye eneo hili, uwezo wa kuona unaweza kuathirika.

Mtu anaweza kupata:

• Kuona kwa ukungu
• Ugumu wa kusoma
• Ugumu wa kuona vitu kwa undani
• Mabadiliko ya uwezo wa kuona

Lakini katika hatua za mwanzo, huenda mtu asitambue tatizo.

Je, kisukari kinaweza kusababisha upofu?

Ndiyo, kisukari kinaweza kusababisha upotevu mkubwa wa kuona na hata upofu kupitia matatizo mbalimbali ya macho.

Lakini jambo muhimu ni kwamba si kila mtu mwenye kisukari atakuwa kipofu.

Uchunguzi wa macho kwa wakati unaweza kugundua mabadiliko kabla hayajasababisha upotevu mkubwa wa kuona.

Kwa hiyo, kauli:

“Macho yangu yanaona vizuri, sina tatizo.”

si njia ya kutosha ya kutathmini diabetic retinopathy.

Dilated eye examination, yaani uchunguzi wa jicho baada ya mboni kupanuliwa kwa dawa maalumu, unaweza kutumika kutathmini retina kwa kina.

Cataract na kisukari

Cataract ni ukungu unaotokea kwenye lenzi ya jicho na kusababisha kuona kuwa kwa ukungu.

Cataract inaweza kutokea kwa watu wasio na kisukari pia, hasa kadiri umri unavyoongezeka.

Hata hivyo, kisukari kinaweza kuhusishwa na hatari kubwa ya cataract na kuonekana katika umri mdogo zaidi kwa baadhi ya watu.

Hivyo, si kila tatizo la kuona kwa mtu mwenye kisukari ni diabetic retinopathy.

Daktari wa macho anatakiwa kutafuta sababu mbalimbali.

Glaucoma

Glaucoma ni kundi la magonjwa yanayoweza kuharibu optic nerve, yaani neva inayobeba taarifa za kuona kutoka jichoni kwenda kwenye ubongo.

Kisukari kimehusishwa na hatari kubwa ya baadhi ya aina za glaucoma.

Kwa hiyo, uchunguzi wa macho wa mtu mwenye kisukari haupaswi kuangalia retina pekee.

Kisukari na ugonjwa wa moyo

Tunaweza sasa kuona jinsi madhara ya kisukari yanavyoungana.

Figo zinaweza kuathirika.

Macho yanaweza kuathirika.

Neva zinaweza kuathirika.

Lakini pia kuna athari kubwa kwenye cardiovascular system, yaani mfumo wa moyo na mishipa ya damu.

Mtu mwenye kisukari anaweza kuwa katika hatari kubwa ya:

• Coronary artery disease
• Myocardial infarction
• Stroke
• Peripheral artery disease
• Heart failure

Coronary artery disease

Coronary artery disease (CAD) ni ugonjwa unaohusisha mishipa inayosambaza damu kwenye misuli ya moyo.

Atherosclerosis inapozidi, mishipa inaweza kuwa myembamba na kupunguza mtiririko wa damu.

Mtu anaweza kupata angina, yaani maumivu au usumbufu wa kifua unaotokana na moyo kutopata damu na oksijeni ya kutosha.

Katika hali nyingine, plaque inaweza kupasuka na kusababisha thrombus inayoziba mshipa.

Hapo ndipo myocardial infarction, au mshtuko wa moyo, inaweza kutokea.

Kwa nini mtu mwenye kisukari anaweza kupata mshtuko wa moyo bila dalili za kawaida?

Hili linahitaji kueleweka kwa uangalifu.

Neuropathy inaweza kuathiri mfumo wa neva unaohusisha hisia za maumivu. Kwa baadhi ya watu, hii inaweza kufanya dalili za ischemia ya moyo zisionekane kwa namna ya kawaida.

Hali kama hiyo inaweza kuitwa silent myocardial ischemia inapokuwa ischemia ya moyo bila dalili za kawaida.

Haimaanishi kwamba kila mtu mwenye kisukari atapata mshtuko wa moyo bila maumivu.

Inamaanisha kwamba kutokuwepo kwa maumivu ya kawaida hakupaswi kuchukuliwa kama uthibitisho wa kutokuwepo kwa ugonjwa wa moyo.

Kisukari na heart failure

Heart failure — kushindwa kwa moyo kufanya kazi ya kusukuma damu kwa kiwango kinachotosheleza mahitaji ya mwili — ni tatizo jingine muhimu.

Mtu mwenye kisukari anaweza kuwa katika hatari kubwa ya heart failure hata bila kuwa na historia ya awali ya mshtuko wa moyo.

Sababu zinaweza kuwa nyingi na zinaweza kuhusisha:

• Ugonjwa wa mishipa ya moyo
• Shinikizo la damu
• Unene kupita kiasi
• Mabadiliko ya misuli ya moyo
• Ugonjwa wa figo
• Mabadiliko ya kimetaboliki yanayohusishwa na kisukari

Dalili za heart failure zinaweza kujumuisha:

• Kupumua kwa shida
• Kuchoka haraka
• Uvimbe wa miguu
• Kuongezeka uzito kutokana na maji
• Kupumua kwa shida ukiwa umelala
• Kuamka usiku ukiwa unahitaji hewa

Dalili hizi zinahitaji tathmini ya kitabibu kwa sababu zinaweza pia kuwa na sababu nyingine.

Kisukari na kiharusi

Stroke ni mojawapo ya matatizo makubwa ya mishipa yanayohusishwa na kisukari.

Kiharusi kinaweza kuwa:

Ischemic stroke — mshipa unaopeleka damu kwenye ubongo kuziba.

Au:

Hemorrhagic stroke — mshipa wa damu kupasuka na kusababisha damu kuvuja ndani au karibu na ubongo.

Kisukari huongeza hatari ya ugonjwa wa mishipa na kinaweza kwenda pamoja na shinikizo la damu na dyslipidemia, ambazo pia ni sababu muhimu za hatari ya stroke.

Dalili za kiharusi zinapaswa kutambuliwa haraka

Dalili zinaweza kuanza ghafla.

Mfano wa dalili ni:

• Uso upande mmoja kulegea
• Mkono au mguu mmoja kuwa dhaifu au kufa ganzi
• Kuzungumza kwa shida
• Kutoelewa maneno
• Kupoteza uwezo wa kuona
• Kupoteza usawa
• Maumivu makali ya kichwa yanayoanza ghafla, hasa katika baadhi ya aina za stroke

Kanuni maarufu ya FAST hutumiwa kusaidia kutambua baadhi ya dalili:

F — Face: uso kulegea upande mmoja.

A — Arm: mkono mmoja kuwa dhaifu.

S — Speech: hotuba kubadilika au kuwa ngumu.

T — Time: muda ni muhimu; tafuta huduma ya dharura mara moja.

Kwa stroke, kuchelewa kupata matibabu kunaweza kuongeza uharibifu wa ubongo.

Kisukari na ubongo

Uhusiano kati ya kisukari na afya ya ubongo ni eneo muhimu la utafiti wa kisasa.

Mabadiliko ya mishipa ya damu, stroke, shinikizo la damu, inflammation na mambo mengine yanaweza kuathiri afya ya ubongo.

Kwa baadhi ya watu wenye kisukari, hatari ya cognitive impairment — kupungua kwa baadhi ya uwezo wa kufikiri, kukumbuka au kuchakata taarifa — inaweza kuwa kubwa zaidi.

Lakini si sahihi kumwambia kila mtu mwenye kisukari kwamba lazima apate dementia.

Dementia ni neno linalotumika kuelezea kushuka kwa uwezo wa utambuzi kiasi cha kuathiri maisha ya kila siku, na lina sababu mbalimbali.

Uhusiano kati ya kisukari, vascular disease na dementia ni eneo linalohitaji kutazamwa kwa upana badala ya kuhusisha kila tatizo la kumbukumbu moja kwa moja na kisukari.

Hypoglycemia: madhara ya matibabu ya kisukari

Tunapozungumzia madhara ya kisukari, kuna jambo muhimu ambalo halipaswi kusahaulika: sukari kuwa chini sana pia inaweza kuwa hatari.

Hypoglycemia ni hali ambapo glucose ya damu inashuka chini ya kiwango kinachohitajika kwa mwili kufanya kazi kawaida.

Kwa watu wengi wenye kisukari, kiwango cha chini ya 3.9 mmol/L (70 mg/dL) hutumika kama kizingiti cha kutambua hypoglycemia katika muktadha wa matibabu.

Dalili zinaweza kuwa:

• Kutetemeka
• Kutokwa jasho
• Njaa kali
• Mapigo ya moyo kwenda haraka
• Kizunguzungu
• Udhaifu
• Kuchanganyikiwa
• Mabadiliko ya tabia
• Kupoteza fahamu
• Degedege katika hypoglycemia kali

Hypoglycemia kali inaweza kuwa dharura ya kitabibu.

Hii inaonyesha kwa nini lengo la matibabu si kupunguza glucose bila kikomo.

Lengo ni kupata udhibiti salama wa glucose unaolingana na hali ya mgonjwa.

Hyperglycemia kali pia inaweza kuwa hatari

Kwa upande mwingine, glucose inapokuwa juu sana, hasa pamoja na ukosefu wa insulin au ugonjwa mkali, hali za dharura zinaweza kutokea.

Miongoni mwa hali hizi ni:

Diabetic ketoacidosis (DKA) — hali hatari inayohusisha upungufu mkubwa wa insulin, kuongezeka kwa ketone na metabolic acidosis.

Hyperosmolar hyperglycemic state (HHS) — hali kali ya hyperglycemia inayohusisha hyperosmolarity na upungufu mkubwa wa maji mwilini, mara nyingi bila ketoacidosis kali.

Dalili za hatari zinaweza kujumuisha:

• Kiu kali
• Kukojoa sana
• Udhaifu mkubwa
• Kichefuchefu au kutapika
• Maumivu ya tumbo katika baadhi ya visa
• Kuchanganyikiwa
• Kupumua kwa namna isiyo ya kawaida katika DKA
• Kupoteza fahamu

Hizi ni hali zinazohitaji huduma ya haraka hospitalini.

Kisa cha pili: vipimo vilisema kile ambacho dalili hazikusema

Fikiria mwanamke mwenye miaka 61 aliyekuwa na type 2 diabetes kwa miaka mingi.

Alikuwa akisema:

“Naona vizuri. Miguu yangu hainiumi. Sina maumivu ya figo.”

Alipoanza kufanyiwa uchunguzi wa kawaida, vipimo vilionyesha albumin kwenye mkojo na eGFR iliyokuwa imeanza kushuka. Uchunguzi wa macho ukaonyesha mabadiliko ya retina ambayo yeye mwenyewe hakuwa ameyatambua.

Hakuwa ameenda hospitalini kwa sababu ya maumivu.

Aligunduliwa kupitia screening.

Hili ndilo somo muhimu katika huduma ya kisukari:

Dalili si kipimo pekee cha kuamua kama kiungo kiko salama.

Baadhi ya madhara yanaweza kugunduliwa kwa vipimo kabla mtu hajaanza kujisikia mgonjwa.

Mfumo mmoja unapoharibika, mwingine unaweza kuathirika

Figo, moyo, macho na mishipa havifanyi kazi kama visiwa vilivyotenganishwa.

Kwa mfano:

Kisukari → uharibifu wa figo → shinikizo la damu → hatari kubwa ya moyo na mishipa.

Au:

Kisukari → neuropathy → jeraha la mguu → maambukizi → kulazwa hospitalini.

Au:

Kisukari + shinikizo la damu + dyslipidemia → atherosclerosis → heart attack/stroke.

Hii ndiyo sababu usimamizi wa kisukari unahitaji mtazamo wa holistic medicine, yaani kuangalia afya ya mgonjwa kwa ujumla badala ya namba moja pekee.

Tunachojifunza

Madhara ya kisukari yanaweza kuwa makubwa, lakini kuwepo kwa kisukari hakumaanishi kwamba mtu lazima apate matatizo haya yote.

Hatari inaweza kubadilika kulingana na:

• Aina ya kisukari
• Muda ambao mtu amekuwa na kisukari
• Udhibiti wa glucose
• Shinikizo la damu
• Cholesterol na triglycerides
• Uvutaji wa tumbaku
• Uzito na shughuli za mwili
• Afya ya figo
• Historia ya ugonjwa wa moyo
• Umri
• Ufuatiliaji wa kitabibu
• Matibabu anayopokea

Kwa hiyo, madhara ya kisukari si hukumu isiyobadilika. Uchunguzi wa mapema na usimamizi unaofaa unaweza kubadilisha mwenendo wa hatari kwa watu wengi.

Katika Sehemu inayofuata, tutaendelea na madhara mengine muhimu sana: madhara ya kisukari kwenye mfumo wa chakula, kibofu cha mkojo, mfumo wa uzazi, afya ya akili, usingizi, meno na fizi, kinga ya mwili, pamoja na athari za kisukari kwenye maisha ya kila siku na ubora wa maisha.

Madhara ya Kisukari: Mfumo wa Chakula, Kibofu, Uzazi, Kinga na Ubora wa Maisha

Katika sehemu zilizopita tumeona madhara ya kisukari kwenye moyo, mishipa ya damu, figo, macho, neva, ngozi na miguu. Lakini wigo wa madhara ya kisukari ni mpana zaidi.

Diabetes mellitus ni ugonjwa wa kimetaboliki unaoweza kuathiri mifumo mingi ya mwili, hasa pale hyperglycemia inapodumu kwa muda mrefu.

Sehemu hii inaangazia maeneo ambayo wakati mwingine hayapatiwi nafasi kubwa katika maelezo ya kisukari, lakini yana umuhimu mkubwa katika maisha ya kila siku: mfumo wa chakula, tumbo, utumbo, kibofu cha mkojo, afya ya uzazi, mfumo wa kinga, meno na fizi, usingizi na ubora wa maisha.

Kisukari na mfumo wa chakula

Mfumo wa chakula unategemea uratibu wa misuli, neva, homoni na mtiririko wa damu.

Neva zinapoharibiwa na kisukari, mchakato huu unaweza kuvurugika.

Hali mojawapo inayojulikana ni diabetic gastroparesis.

Gastroparesis ni kuchelewa kwa tumbo kutoa chakula kwenda kwenye utumbo mdogo bila kuwepo kwa kizuizi cha kimwili kinachozuia chakula kupita.

Hali hii inaweza kuhusishwa na uharibifu wa neva unaodhibiti kazi za tumbo.

Dalili za gastroparesis

Mtu anaweza kupata:

• Kushiba haraka
• Kuhisi tumbo limejaa kwa muda mrefu
• Kichefuchefu
• Kutapika
• Kujaa tumboni
• Maumivu au usumbufu wa tumbo
• Kukosa hamu ya kula
• Mabadiliko yasiyotabirika ya sukari ya damu

Tatizo moja muhimu ni kwamba muda wa chakula kutoka tumboni unaweza kutotabirika.

Hii inaweza kufanya udhibiti wa glucose kuwa mgumu kwa baadhi ya wagonjwa.

Kwa mfano, mtu anaweza kula na kutumia dawa inayohusiana na mlo, lakini chakula kikachelewa kutoka tumboni. Hivyo, uhusiano kati ya chakula na glucose unaweza kubadilika.

Kisukari na utumbo

Neuropathy ya mfumo wa autonomic inaweza pia kuathiri utumbo.

Mabadiliko yanaweza kujumuisha:

• Constipation — kupata choo kwa shida au kwa nadra
• Diarrhea — kuharisha
• Kubadilishana kwa constipation na diarrhea
• Kuhisi tumbo limejaa
• Usumbufu wa tumbo

Lakini si kila tatizo la tumbo kwa mtu mwenye kisukari linatokana na neuropathy.

Dawa, maambukizi, lishe, ugonjwa wa utumbo na sababu nyingine zinaweza kusababisha dalili zinazofanana.

Kwa hiyo, uchunguzi wa kitaalamu ni muhimu.

Kisukari na kibofu cha mkojo

Mfumo wa neva unaodhibiti kibofu unaweza pia kuathiriwa.

Hali hii inaweza kuitwa diabetic bladder dysfunction.

Mabadiliko yanaweza kusababisha:

• Kukojoa mara kwa mara
• Kuhisi haja ya kukojoa kwa haraka
• Kushindwa kutoa mkojo wote
• Mkojo kubaki kwenye kibofu
• Kuchelewa kuanza kukojoa
• Kuvuja kwa mkojo

Urinary retention, yaani mkojo kubaki ndani ya kibofu baada ya mtu kukojoa, inaweza kuongeza mazingira ya matatizo ya njia ya mkojo kwa baadhi ya watu.

Hata hivyo, kukojoa mara kwa mara kwa mtu mwenye kisukari kunaweza pia kusababishwa na hyperglycemia yenyewe.

Glucose inapokuwa nyingi kwenye damu, figo zinaweza kutoa glucose kupitia mkojo. Glucose hii huvuta maji pamoja nayo, jambo linaloweza kuongeza kiasi cha mkojo.

Kwa hiyo:

Hyperglycemia → glucose nyingi kwenye mkojo → maji mengi hutolewa → kukojoa zaidi → kiu kuongezeka.

Kisukari na maambukizi ya njia ya mkojo

Watu wenye kisukari wanaweza kuwa na hatari iliyoongezeka ya baadhi ya maambukizi ya njia ya mkojo, ingawa hatari hutofautiana kati ya mtu na mtu.

Dalili zinaweza kujumuisha:

• Kuwaka wakati wa kukojoa
• Haja ya kukojoa mara kwa mara
• Maumivu chini ya tumbo
• Mkojo wenye harufu au mwonekano usio wa kawaida
• Homa ikiwa maambukizi yameenea

Maambukizi yanayoambatana na homa kali, maumivu ya mgongo au ubavu, kutapika au hali ya mgonjwa kuzorota yanahitaji tathmini ya haraka.

Kisukari na afya ya uzazi kwa mwanaume

Madhara ya kisukari kwenye mfumo wa uzazi wa mwanaume ni eneo muhimu lakini mara nyingi halizungumzwi wazi.

Tatizo linalojulikana zaidi ni erectile dysfunction (ED).

Kisukari kinaweza kuathiri:

• Mishipa ya damu
• Neva
• Utendaji wa endothelial
• Mfumo wa homoni
• Afya ya moyo na mishipa

Kwa sababu erection inahitaji mtiririko mzuri wa damu na mawasiliano sahihi ya neva, uharibifu wa mifumo hii unaweza kuchangia ED.

Erectile dysfunction inaweza kuwa ishara ya mishipa

Hili ni jambo muhimu kitabibu.

Mishipa ya damu ya uume ni midogo kuliko baadhi ya mishipa mikubwa ya moyo. Kwa hiyo, matatizo ya endothelial function na atherosclerosis yanaweza kujidhihirisha mapema katika mfumo wa erectile kwa baadhi ya wanaume.

Haimaanishi kwamba kila mwanaume mwenye ED ana ugonjwa wa moyo.

Lakini ED inaweza kuwa sababu ya kufanya tathmini ya mambo ya hatari ya moyo na mishipa, hasa kwa mwanaume mwenye kisukari.

Retrograde ejaculation

Baadhi ya wanaume wenye neuropathy wanaweza kupata retrograde ejaculation, ambapo shahawa huingia kwenye kibofu badala ya kutoka nje kwa kawaida wakati wa kumwaga.

Hii inaweza kuhusishwa na uharibifu wa neva unaodhibiti misuli na mifumo inayohusika katika ejaculation.

Inaweza kuathiri uzazi na pia kuwa chanzo cha usumbufu wa kijinsia.

Testosterone na kisukari

Baadhi ya wanaume wenye type 2 diabetes wanaweza kuwa na viwango vya chini vya testosterone, lakini si kila mwanaume mwenye kisukari ana testosterone deficiency.

Dalili kama kupungua kwa hamu ya tendo la ndoa, uchovu na matatizo ya erection zinaweza kuwa na sababu nyingi.

Kwa hiyo, vipimo na tathmini ya kitabibu vinahitajika kabla ya kuhusisha dalili hizi moja kwa moja na testosterone.

Kisukari na afya ya uzazi kwa mwanamke

Kwa wanawake, kisukari kinaweza kuhusishwa na changamoto mbalimbali za mfumo wa uzazi.

Hyperglycemia inaweza kuongeza hatari ya baadhi ya maambukizi, na mabadiliko ya metabolic yanaweza kuathiri afya ya uzazi kwa baadhi ya wanawake.

Katika ujauzito, udhibiti wa glucose una umuhimu mkubwa.

Hyperglycemia wakati wa ujauzito inaweza kuongeza hatari ya matatizo kwa mama na mtoto.

Ndiyo maana mwanamke mwenye kisukari anayepanga ujauzito anapaswa kupata preconception counseling, yaani ushauri na maandalizi ya kitabibu kabla ya ujauzito.

Kisukari na afya ya meno na fizi

Afya ya kinywa ni sehemu ya afya ya mwili mzima.

Kisukari kinaweza kuhusishwa na hatari kubwa ya:

Gingivitis — uchochezi wa fizi.

Periodontitis — ugonjwa wa fizi unaoweza kuharibu tishu na mfupa unaoshikilia meno.

Xerostomia — ukavu wa kinywa.

Oral candidiasis — maambukizi ya fangasi aina ya Candida kwenye kinywa.

Kwa nini fizi ni muhimu kwa mtu mwenye kisukari?

Periodontitis ni ugonjwa wa uchochezi.

Kisukari kisichodhibitiwa vizuri kinaweza kuongeza hatari na ukali wa periodontitis kwa baadhi ya watu.

Kwa upande mwingine, periodontitis inaweza kuhusishwa na udhibiti duni zaidi wa glucose.

Hii inaonyesha uhusiano wa pande mbili kati ya diabetes na periodontal health.

Dalili za ugonjwa wa fizi zinaweza kuwa:

• Fizi kutoka damu wakati wa kupiga mswaki
• Fizi kuvimba
• Harufu mbaya ya kinywa
• Fizi kujitenga na meno
• Meno kulegea
• Maumivu au usumbufu wakati wa kutafuna

Kisukari na mfumo wa kinga

Mtu mwenye kisukari anaweza kuwa na mabadiliko katika baadhi ya kazi za mfumo wa kinga, hasa pale hyperglycemia inapokuwa kubwa au ya muda mrefu.

Hii inaweza kuathiri uwezo wa mwili kukabiliana na baadhi ya maambukizi na pia kuathiri uponyaji wa majeraha.

Hata hivyo, ni muhimu kuepuka kauli rahisi kwamba:

“Kisukari kinaharibu kabisa kinga ya mwili.”

Mfumo wa kinga ni tata na athari hutegemea kiwango cha glucose, muda wa ugonjwa, umri, lishe, matatizo mengine ya kiafya na aina ya maambukizi.

Kisukari na tuberculosis

Katika kiwango cha afya ya umma, uhusiano kati ya diabetes mellitus na tuberculosis (TB) ni muhimu sana.

WHO imeeleza kuwa watu wenye kisukari wana hatari kubwa zaidi ya kupata TB kuliko watu wasio na kisukari.

Uhusiano huu ni muhimu sana katika nchi ambako TB na kisukari vyote vina mzigo mkubwa.

Kwa mtu mwenye kisukari, dalili kama:

• Kikohozi cha muda mrefu
• Homa
• Kutokwa jasho usiku
• Kupungua uzito bila sababu

zinahitaji tathmini ya kitabibu, hasa ikiwa kuna sababu nyingine zinazoongeza uwezekano wa TB.

Lakini dalili hizi hazimaanishi moja kwa moja kwamba mtu ana TB; vipimo vinahitajika.

Kisukari na afya ya akili

Madhara ya kisukari hayako mwilini pekee.

Kuishi na ugonjwa sugu unaohitaji:

• Kupima glucose
• Kutumia dawa
• Kuzingatia lishe
• Kufanya mazoezi
• Kuhudhuria kliniki
• Kufuatilia vipimo
• Kukabiliana na gharama na changamoto za maisha

kunaweza kuwa mzigo kwa baadhi ya wagonjwa.

Hapa tunakutana na dhana ya diabetes distress.

Diabetes distress ni hali ya mzigo wa kihisia unaohusishwa moja kwa moja na changamoto za kuishi na kusimamia kisukari.

Si sawa kabisa na depression.

Mtu anaweza kuwa na diabetes distress bila kuwa na ugonjwa wa depression.

Depression na kisukari

Utafiti wa kitabibu umeonyesha uhusiano kati ya kisukari na depression.

Mtu mwenye depression anaweza kupata:

• Kukosa hamu ya kufanya shughuli
• Uchovu
• Mabadiliko ya usingizi
• Mabadiliko ya hamu ya kula
• Kupungua kwa motisha
• Ugumu wa kuzingatia matibabu

Hii inaweza kufanya self-management, yaani uwezo wa mtu kusimamia ugonjwa wake kila siku, kuwa mgumu.

Kwa upande mwingine, changamoto za muda mrefu za kisukari zinaweza kuchangia mzigo wa kihisia.

Kwa hiyo, afya ya akili inapaswa kuwa sehemu ya huduma jumuishi ya kisukari.

Kisukari na usingizi

Usingizi na kisukari vina uhusiano changamano.

Mtu mwenye kisukari anaweza kukosa usingizi kwa sababu ya:

• Kukojoa mara kwa mara
• Hypoglycemia wakati wa usiku
• Hyperglycemia
• Maumivu ya neuropathy
• Msongo wa mawazo
• Matatizo ya kupumua wakati wa usingizi

Obstructive sleep apnea (OSA) — hali ambayo njia ya hewa huziba mara kwa mara wakati wa usingizi — pia huhusishwa na obesity, insulin resistance na type 2 diabetes.

Dalili zinaweza kujumuisha:

• Kukoroma sana
• Kusimama kupumua wakati wa usingizi
• Kuamka ukiwa umechoka
• Usingizi mwingi mchana
• Maumivu ya kichwa asubuhi

OSA inahitaji uchunguzi maalumu na si kila mtu anayekoroma ana OSA.

Kisukari na uchovu wa muda mrefu

Uchovu ni dalili inayoweza kuonekana kwa mtu mwenye kisukari, lakini si lazima iwe moja kwa moja kutokana na glucose.

Sababu zinaweza kuwa:

• Hyperglycemia
• Hypoglycemia
• Anemia
• Ugonjwa wa figo
• Usingizi duni
• Depression
• Maambukizi
• Dawa
• Matatizo mengine ya kiafya

Kwa hiyo, uchovu wa muda mrefu haupaswi kupuuzwa wala kuhusishwa moja kwa moja na kisukari bila uchunguzi.

Kisukari na ubora wa maisha

Quality of life (QoL) ni kipimo pana kinachohusu namna ugonjwa unavyoathiri maisha ya mtu kimwili, kihisia, kijamii na kiutendaji.

Madhara ya kisukari yanaweza kuathiri:

• Uwezo wa kufanya kazi
• Kutembea
• Kulala
• Kuona
• Kula
• Kufanya mazoezi
• Mahusiano
• Maisha ya ngono
• Hali ya kifedha
• Uwezo wa kushiriki shughuli za kijamii

Kwa mfano, mtu mwenye neuropathy kali anaweza kushindwa kutembea umbali aliokuwa akiweza kutembea zamani.

Mtu mwenye retinopathy kali anaweza kupata changamoto katika kusoma.

Mtu mwenye CKD anaweza kuhitaji muda zaidi kwa matibabu na ufuatiliaji.

Hivyo, madhara ya kisukari yanaweza kuathiri maisha ya mtu mzima, si kiungo kimoja pekee.

Kisukari na uwezo wa kufanya kazi

Madhara kama:

• Neuropathy
• Visual impairment
• Chronic kidney disease
• Heart disease
• Recurrent hypoglycemia

yanaweza kuathiri uwezo wa baadhi ya watu kufanya kazi fulani.

Athari hii hutegemea aina ya kazi, ukali wa tatizo, matibabu na hali ya mtu.

Kwa mfano, mtu anayefanya kazi inayohitaji kuona vizuri sana anaweza kuathirika zaidi na visual impairment kuliko mtu anayefanya kazi isiyohitaji kuona kwa undani.

Gharama zisizoonekana za kisukari

Madhara ya kisukari yanaweza kuwa na gharama ambazo si gharama ya dawa pekee.

Kuna:

Gharama za moja kwa moja: dawa, vipimo, kliniki, kulazwa hospitalini na matibabu ya matatizo.

Gharama zisizo za moja kwa moja: kukosa siku za kazi, kupungua kwa uzalishaji, usafiri wa hospitali na muda wa familia kumhudumia mgonjwa.

Kwa hiyo, kuzuia complications si jambo la kitabibu pekee; kunaweza pia kuwa na umuhimu mkubwa kwa familia na jamii.

Kisa cha kuelimisha: kidonda kilichobadilisha maisha

Mwanaume mwenye miaka 55 alikuwa na kisukari kwa miaka kadhaa. Alikuwa na ganzi kwenye nyayo lakini hakuliona kama tatizo kubwa.

Siku moja alihisi kiatu chake kinamsumbua. Alikiona kama usumbufu mdogo na akaendelea kutembea.

Baada ya siku kadhaa, alipoondoa kiatu, aligundua jeraha chini ya mguu.

Kwa sababu hisia zilikuwa zimepungua, jeraha halikuwa limempa maumivu makubwa.

Uchunguzi ulionyesha kwamba kulikuwa na kidonda pamoja na dalili za maambukizi na mzunguko wa damu uliokuwa si mzuri.

Tatizo ambalo lingeweza kuonekana kama “kidonda kidogo” lilihitaji huduma ya kitaalamu.

Somo hapa si kwamba kila kidonda cha mguu wa mwenye kisukari kitaishia kuwa kikubwa. Somo ni kwamba kidonda kidogo kinaweza kuwa na umuhimu mkubwa kwa mtu mwenye neuropathy au mzunguko duni wa damu.

Madhara ya kisukari yanahitaji mfumo wa ufuatiliaji

Mtu mwenye kisukari hapaswi kusubiri kila kiungo kianze kutoa dalili.

Ufuatiliaji wa kitaalamu unaweza kujumuisha, kulingana na aina ya kisukari na hali ya mgonjwa:

• HbA1c
• Blood pressure
• Lipid profile
• UACR
• eGFR
• Uchunguzi wa macho
• Uchunguzi wa miguu
• Tathmini ya neuropathy
• Uchunguzi wa afya ya kinywa
• Tathmini ya afya ya moyo
• Tathmini ya afya ya akili inapohitajika

Hii ndiyo maana diabetes management ni mchakato endelevu, si tukio la siku moja.

Dalili zinazohitaji huduma ya haraka

Mtu mwenye kisukari anapaswa kutafuta huduma ya haraka akipata dalili kama:

• Maumivu makali au kubana kifuani
• Kupumua kwa shida sana
• Dalili za kiharusi
• Kupoteza fahamu
• Kuchanganyikiwa sana
• Degedege
• Kutapika mfululizo pamoja na glucose kuwa juu sana
• Kidonda cha mguu kinachozidi kuwa chekundu, kuvimba au kutoa usaha
• Mguu kubadilika rangi na kuwa mweusi au kuwa baridi sana
• Homa pamoja na dalili za maambukizi makubwa

Katika hali kama hizi, usicheleweshe huduma ya dharura kwa kutegemea tiba ya nyumbani.

Tunachopaswa kuelewa

Madhara ya kisukari yanaweza kuonekana kwenye sehemu ambayo mtu hakutarajia:

Tumbo.

Kibofu.

Meno.

Ngozi.

Mfumo wa uzazi.

Usingizi.

Afya ya akili.

Uwezo wa kufanya kazi.

Hii ndiyo sababu kisukari kinapaswa kutazamwa kama ugonjwa wa mwili mzima.

Na hata hivyo, kuwepo kwa kisukari hakumaanishi kwamba madhara haya yote yatatokea. Utambuzi wa mapema, udhibiti wa mambo ya hatari na ufuatiliaji wa kitaalamu vinaweza kusaidia kupunguza hatari na kuchelewesha matatizo kwa watu wengi.

Katika Sehemu inayofuata, tutaingia kwenye eneo muhimu zaidi la makala hii: madhara ya kisukari kwa muda mrefu, hatua za ugonjwa, jinsi hyperglycemia inavyoharibu mishipa na viungo, mambo yanayoongeza hatari ya complications, jinsi madhara yanavyogunduliwa mapema, na vipimo muhimu vya kufuatilia afya ya mtu mwenye kisukari.

Madhara ya Kisukari kwa Muda Mrefu: Hatua, Sababu za Hatari na Vipimo vya Kugundua Mapema

Madhara ya kisukari hayategemei tu kiwango cha sukari kinachopimwa leo. Katika tiba ya kisasa, wataalamu huangalia mfumo mzima wa hatari unaojumuisha muda ambao mtu amekuwa na kisukari, udhibiti wa glucose, shinikizo la damu, mafuta kwenye damu, afya ya figo, uzito, uvutaji wa tumbaku, umri na uwepo wa matatizo mengine.

Hii ni muhimu kwa sababu mtu anaweza kuwa na sukari inayokaribia lengo leo lakini tayari ana madhara yaliyotokana na miaka ya hyperglycemia ya awali.

Kwa upande mwingine, mtu aliye na kisukari anaweza kuwa na miaka mingi ya ugonjwa bila kupata complication kubwa ikiwa amekuwa akifuatiliwa na kudhibiti mambo muhimu ya hatari.

Kwa hiyo, madhara ya kisukari si hukumu; ni hatari inayoweza kutathminiwa na kudhibitiwa.

Muda wa kuishi na kisukari una umuhimu gani?

Kadiri mtu anavyoishi na kisukari kwa muda mrefu, ndivyo uwezekano wa baadhi ya complications unavyoweza kuongezeka.

Hii inaonekana hasa katika:

• Diabetic retinopathy
• Diabetic kidney disease
• Peripheral neuropathy
• Cardiovascular disease

Lakini muda pekee hauamui matokeo.

Mtu ambaye amekuwa na kisukari kwa miaka 15 si lazima awe na madhara makubwa kuliko mtu mwenye kisukari cha miaka 8.

Sababu nyingine muhimu ni glycemic exposure — kiwango na muda ambao mwili umeathiriwa na glucose iliyokuwa juu.

HbA1c inatusaidia kuelewa nini?

HbA1c (glycated hemoglobin) ni kipimo kinachoonyesha wastani wa glucose ya damu katika kipindi cha takribani miezi 2–3 iliyopita.

Glucose inapozunguka kwenye damu, inaweza kuungana na hemoglobin ndani ya chembe nyekundu za damu.

Mchakato huo huitwa glycation.

Kwa hiyo:

Glucose nyingi kwa muda → glycation zaidi → HbA1c huongezeka.

HbA1c ni muhimu kwa ufuatiliaji kwa sababu kipimo cha glucose cha siku moja hakiwezi kuonyesha picha nzima ya miezi kadhaa.

Hata hivyo, HbA1c si kipimo kamili kwa kila mtu. Hali zinazobadilisha maisha ya chembe nyekundu za damu, baadhi ya magonjwa ya damu, ujauzito na mazingira mengine zinaweza kuathiri tafsiri yake.

Hyperglycemia ya muda mrefu na uharibifu wa mishipa

Kwa nini glucose ya juu kwa muda mrefu inaweza kuharibu mishipa?

Mwili unapokuwa kwenye hyperglycemia sugu, glucose nyingi huathiri njia mbalimbali za biochemical.

Miongoni mwa michakato inayohusishwa na madhara hayo ni:

• Advanced glycation end-products (AGEs)
• Oxidative stress
• Protein kinase C pathway
• Polyol pathway
• Chronic inflammation
• Endothelial dysfunction

Haya ni maneno ya kisayansi yanayoelezea mfululizo wa mabadiliko ya seli na molekuli unaoweza kuathiri mishipa midogo na mikubwa.

Advanced glycation end-products

AGEs zinaweza kuungana na protini na kubadilisha sifa zao.

Pia zinaweza kuingiliana na vipokezi maalumu vinavyoitwa RAGE — receptor for advanced glycation end-products.

Mwingiliano huu unaweza kuchochea oxidative stress na inflammatory signaling.

Matokeo yake yanaweza kuchangia uharibifu wa endothelial cells na tishu nyingine.

Oxidative stress

Oxidative stress hutokea pale ambapo uzalishaji wa reactive oxygen species unazidi uwezo wa antioxidant systems wa mwili kuzidhibiti.

Katika kisukari, oxidative stress imehusishwa na uharibifu wa seli, endothelial dysfunction na mabadiliko ya mishipa.

Hii si maana kwamba kila molecule ya ROS ni mbaya. Reactive oxygen species zina majukumu ya kawaida ya kibaolojia.

Tatizo ni kutokuwa na uwiano kati ya uzalishaji na uwezo wa mwili kuzidhibiti.

Endothelial dysfunction

Ndani ya mishipa ya damu kuna tabaka la seli linaloitwa endothelium.

Endothelium husaidia kudhibiti:

• Upanuzi wa mishipa
• Kubana kwa mishipa
• Kuganda kwa damu
• Mwitikio wa uchochezi
• Mawasiliano kati ya damu na tishu

Endothelium inapopoteza uwezo wake wa kufanya kazi vizuri, hali hiyo huitwa endothelial dysfunction.

Hii ni moja ya hatua zinazoweza kuchangia maendeleo ya atherosclerosis na cardiovascular disease.

Shinikizo la damu na kisukari: mchanganyiko unaohitaji uangalizi

Mtu mwenye kisukari na hypertension anaweza kuwa katika hatari kubwa zaidi ya matatizo ya:

• Moyo
• Ubongo
• Figo
• Mishipa ya damu
• Macho

Shinikizo la damu linaweza kuongeza mzigo kwenye kuta za mishipa.

Kisukari kinaweza kuchangia uharibifu wa mishipa.

Vikiungana, hatari inaweza kuongezeka.

Kwa hiyo, kupima glucose pekee hakutoshi kutathmini hatari ya mtu mwenye kisukari.

Blood pressure ni sehemu muhimu ya tathmini.

Dyslipidemia na kisukari

Dyslipidemia ni hali ya kuwepo kwa viwango visivyo vya kawaida vya mafuta kwenye damu.

Inaweza kujumuisha:

• LDL cholesterol kuwa juu
• Triglycerides kuwa juu
• HDL cholesterol kuwa chini
• Mchanganyiko wa mabadiliko hayo

Kwa mtu mwenye kisukari, lipid profile ni sehemu muhimu ya tathmini ya cardiovascular risk.

LDL cholesterol inaweza kuchangia kujengwa kwa atherosclerotic plaque ndani ya mishipa.

Kwa hiyo, usimamizi wa kisukari hauishii kwenye glucose; lipid management pia ni muhimu.

Unene kupita kiasi na insulin resistance

Insulin resistance ni hali ambapo seli za mwili hazijibu insulin kwa ufanisi unaotarajiwa.

Mwanzoni, kongosho inaweza kuongeza uzalishaji wa insulin ili kufidia hali hiyo.

Baada ya muda, uwezo wa beta cells wa kongosho kukidhi mahitaji unaweza kupungua kwa baadhi ya watu.

Hii inaweza kuchangia maendeleo ya type 2 diabetes.

Unene kupita kiasi, hasa visceral adiposity — mafuta yanayokusanyika ndani ya tumbo karibu na viungo — unahusishwa na insulin resistance.

Lakini ni muhimu kuelewa kwamba si kila mtu mwenye type 2 diabetes ana unene kupita kiasi, na si kila mtu mwenye obesity ana kisukari.

Sigara na madhara ya kisukari

Uvutaji wa tumbaku huongeza hatari ya cardiovascular disease na peripheral artery disease.

Kwa mtu mwenye kisukari, kuchanganya hyperglycemia na uvutaji wa tumbaku kunaweza kuongeza mzigo wa hatari kwenye mishipa.

Sigara pia inaweza kuathiri mzunguko wa damu na uponyaji wa majeraha.

Hivyo, kuacha tumbaku ni hatua muhimu ya kupunguza hatari za kiafya kwa mtu mwenye kisukari anayevuta.

Pombe na kisukari

Pombe inaweza kuathiri glucose kwa njia tofauti kulingana na kiasi, aina ya kinywaji, chakula, dawa na hali ya mtu.

Kwa mtu anayetumia insulin au baadhi ya dawa zinazoweza kusababisha hypoglycemia, pombe inaweza kuongeza hatari ya glucose kushuka, hasa ikiwa anakunywa bila kula.

Pombe pia inaweza kuathiri:

• Uzito
• Triglycerides
• Shinikizo la damu
• Ini
• Uamuzi kuhusu lishe na dawa

Kwa hiyo, matumizi ya pombe yanapaswa kuzungumziwa kwa kuzingatia hali ya mtu binafsi.

Kisukari na ini

Ingawa figo, moyo na macho hutajwa sana, ini pia lina uhusiano mkubwa na metabolic health.

Watu wenye type 2 diabetes wanaweza kuwa na hatari kubwa ya metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease (MASLD) — hali ya mafuta kujikusanya kwenye ini inayohusishwa na metabolic dysfunction.

Kwa baadhi ya watu, hali hii inaweza kuendelea hadi:

Steatosis → steatohepatitis/MASH → fibrosis → cirrhosis

Fibrosis ni kovu la tishu linalojengeka kutokana na uharibifu wa muda mrefu.

Cirrhosis ni hatua ya juu ya kovu na mabadiliko ya muundo wa ini.

Si kila mtu mwenye kisukari atapata cirrhosis, lakini metabolic health na afya ya ini vina uhusiano wa karibu.

Kisukari na anemia

Anemia ni hali ambayo uwezo wa damu kubeba oksijeni umepungua.

Kwa mtu mwenye kisukari, anemia inaweza kuhusishwa na sababu mbalimbali, ikiwemo chronic kidney disease.

Figo zenye afya hutengeneza homoni iitwayo erythropoietin (EPO) inayosaidia kuchochea utengenezaji wa chembe nyekundu za damu.

Figo zinapoharibika sana, uzalishaji wa EPO unaweza kupungua.

Hii inaweza kuchangia anemia.

Dalili zinaweza kujumuisha:

• Uchovu
• Udhaifu
• Kupumua kwa shida wakati wa shughuli
• Kizunguzungu
• Mapigo ya moyo kwenda haraka

Lakini anemia ina sababu nyingi, hivyo vipimo vinahitajika.

Kisukari na mifupa

Uhusiano kati ya kisukari na afya ya mifupa ni eneo lingine muhimu.

Baadhi ya watu wenye diabetes wanaweza kuwa na hatari iliyoongezeka ya fractures.

Katika type 1 diabetes, hatari ya kupungua kwa bone mineral density inaweza kuwa kubwa zaidi.

Katika type 2 diabetes, hali inaweza kuwa tofauti: bone mineral density inaweza isiwe chini lakini ubora wa mfupa na hatari ya fracture vinaweza kuathiriwa.

Neuropathy, matatizo ya kuona na hypoglycemia vinaweza pia kuongeza hatari ya kuanguka.

Kwa hiyo, fracture risk haitegemei density ya mfupa pekee.

Kisukari na afya ya neva: zaidi ya ganzi ya miguu

Neuropathy inaweza kuathiri sehemu mbalimbali za mfumo wa neva.

Inaweza kuwa:

Peripheral neuropathy — huathiri zaidi neva za mikono na miguu.

Autonomic neuropathy — huathiri neva zinazodhibiti kazi za ndani za mwili.

Focal neuropathy — huathiri neva moja au kundi dogo la neva.

Dalili hutegemea aina ya neuropathy.

Peripheral neuropathy

Dalili zinaweza kuwa:

• Ganzi
• Kuwaka
• Kuchomachoma
• Maumivu ya kuchoma
• Kupungua kwa hisia
• Udhaifu wa baadhi ya misuli

Autonomic neuropathy

Inaweza kuathiri:

• Moyo
• Shinikizo la damu
• Tumbo
• Utumbo
• Kibofu
• Mfumo wa uzazi
• Jasho

Hivyo, “neuropathy” si ugonjwa mmoja wenye dalili moja.

Madhara yanaweza kuanza kabla ya utambuzi wa kisukari

Hili ni jambo muhimu sana.

Type 2 diabetes mara nyingi huanza taratibu.

Mtu anaweza kuwa na prediabetes kwa muda kabla ya kufikia viwango vya utambuzi wa diabetes.

Katika kipindi hicho, baadhi ya mabadiliko ya metabolic na cardiovascular risk yanaweza kuwa tayari yanaendelea.

Ndiyo maana uchunguzi wa watu walio katika hatari kubwa unaweza kusaidia kugundua abnormal glucose mapema.

Prediabetes si sawa na diabetes

Prediabetes ni hali ambayo glucose iko juu kuliko kawaida lakini haijafikia vigezo vya utambuzi wa diabetes.

Ni ishara muhimu ya hatari.

Lakini si sahihi kumwambia mtu mwenye prediabetes kwamba tayari ana diabetes.

Vilevile, prediabetes haimaanishi kwamba mtu lazima apate diabetes.

Mabadiliko katika uzito, shughuli za mwili, lishe na mambo mengine yanaweza kupunguza hatari ya progression kwa watu wengi.

Vipimo vinavyosaidia kugundua madhara mapema

Mtu mwenye kisukari anahitaji mpango wa ufuatiliaji unaolingana na aina ya diabetes, umri, muda wa ugonjwa na matatizo yaliyopo.

1. HbA1c

Husaidia kutathmini udhibiti wa glucose wa muda wa miezi kadhaa.

2. Fasting plasma glucose

Hupima glucose baada ya kufunga kwa muda uliowekwa.

3. Lipid profile

Huangalia cholesterol na triglycerides.

4. Blood pressure

Husaidia kutathmini cardiovascular na kidney risk.

5. UACR

Husaidia kugundua albuminuria.

6. eGFR

Husaidia kutathmini uwezo wa figo kuchuja damu.

7. Uchunguzi wa macho

Husaidia kugundua diabetic retinopathy na matatizo mengine ya macho.

8. Foot examination

Hutathmini:

• Ngozi
• Kucha
• Hisia
• Mzunguko wa damu
• Deformities
• Maeneo ya shinikizo

9. Neuropathy assessment

Vipimo vya hisia vinaweza kufanywa kwa kutumia mbinu mbalimbali kulingana na mazingira ya kliniki.

10. Dental examination

Husaidia kugundua gingivitis, periodontitis na matatizo mengine ya kinywa.

Vipimo si sawa na utambuzi wa kliniki

Ni muhimu kuelewa kwamba kipimo kimoja kilichobadilika hakimaanishi moja kwa moja kwamba mtu ana complication fulani.

Kwa mfano:

Albumin inaweza kuonekana kwenye mkojo kwa sababu mbalimbali.

eGFR inaweza kubadilika kutokana na mambo tofauti.

HbA1c inaweza kuathiriwa na hali fulani za damu.

Dalili za neuropathy zinaweza kuwa na sababu nyingine.

Kwa hiyo, daktari huunganisha:

Historia ya mgonjwa + uchunguzi wa mwili + vipimo + mwenendo wa muda.

Huu ndio msingi wa evidence-based medicine, yaani tiba inayotumia ushahidi bora wa kisayansi pamoja na hali na mahitaji ya mgonjwa.

Je, madhara ya kisukari yanaweza kurekebishwa?

Jibu linategemea aina ya complication na hatua ilipofikia.

Baadhi ya mabadiliko yanaweza:

• Kuzuiwa
• Kucheleweshwa
• Kudhibitiwa
• Kupunguzwa
• Kuboreka kwa matibabu

Lakini baadhi ya uharibifu wa muda mrefu unaweza kuwa wa kudumu.

Kwa mfano, uharibifu mkubwa wa neva au retina unaweza usirudi kabisa katika hali yake ya awali.

Hii ndiyo sababu prevention and early detection ni muhimu zaidi kuliko kusubiri complication iwe kubwa.

Kwa nini “nitasubiri dalili” si mkakati mzuri?

Madhara mengi ya kisukari yanaweza kuwa asymptomatic, yaani bila dalili katika hatua za mwanzo.

Hii ni kweli hasa kwa:

• Ugonjwa wa figo
• Retinopathy
• Neuropathy katika baadhi ya watu
• Atherosclerotic disease katika baadhi ya hatua

Mtu anaweza kujisikia vizuri wakati ugonjwa unaendelea kimya.

Kwa hiyo:

Kujisikia vizuri ≠ viungo vyote viko salama.

Na pia:

Kuwa na kisukari ≠ tayari viungo vimeharibika.

Kati ya sentensi hizi mbili ndipo umuhimu wa screening unapopatikana.

Mfano wa kitaalamu

Mtu A ana HbA1c inayodhibitiwa vizuri na anafanya uchunguzi wa figo, macho na miguu kwa wakati.

Mtu B ana HbA1c inayofanana na ya mtu A leo, lakini amekuwa na miaka mingi ya hyperglycemia isiyodhibitiwa na hajawahi kuchunguza macho au figo.

Namba ya leo pekee haiwezi kutuambia kwamba hatari yao ni sawa.

Historia ya udhibiti wa glucose na muda wa ugonjwa ni sehemu ya picha nzima.

Mtazamo wa kisasa wa madhara ya kisukari

Huduma bora ya kisukari inalenga zaidi ya “sukari iwe nzuri”.

Inalenga:

Glycemic control

pamoja na:

Blood pressure control

Lipid management

Kidney protection

Eye protection

Foot protection

Cardiovascular risk reduction

Healthy nutrition

Physical activity

Smoking cessation

Mental health

Medication adherence

Regular screening

Huu ndio mtazamo unaohama kutoka treating disease kwenda preventing complications.

Kisa cha tatu: kipimo kidogo kilichookoa muda

Mwanaume mwenye type 2 diabetes alifika kliniki akiwa hana malalamiko yoyote.

Aliulizwa kama ana maumivu ya figo.

Akasema hana.

Aliulizwa kama mkojo wake una tatizo.

Akasema haoni tatizo.

Alipewa UACR na eGFR kama sehemu ya ufuatiliaji.

UACR ilionyesha albuminuria.

Hakuwa anahisi chochote.

Lakini kipimo kilitoa taarifa ambayo dalili hazingeweza kutoa.

Hapo ndipo nguvu ya screening ilipo: kugundua mabadiliko kabla hayajawa tatizo linaloonekana.

Mambo matatu ya kukumbuka

Kwanza: Kisukari kinaweza kuathiri mwili mzima.

Pili: Madhara mengi huanza taratibu na yanaweza kutokuwa na dalili.

Tatu: Kugundua mapema kunaweza kutoa nafasi ya kuzuia au kuchelewesha progression ya baadhi ya complications.

Kwa hiyo, mtu mwenye kisukari hapaswi kuuliza tu:

“Sukari yangu iko ngapi?”

Swali pana zaidi ni:

“Kisukari changu kinaathirije afya ya moyo, figo, macho, neva, miguu na mwili wangu kwa ujumla?”

Huo ndio mtazamo unaofaa wa kitabibu.

Katika Sehemu inayofuata na ya mwisho, tutakusanya picha nzima ya madhara ya kisukari na kueleza kwa mtazamo wa kitaalamu jinsi ya kupunguza hatari ya complications, mpango wa ufuatiliaji wa afya, dalili za hatari zisizopaswa kupuuzwa, nini mtu mwenye kisukari anaweza kufanya kila siku, makosa yanayoweza kuongeza madhara, na hitimisho la kina la makala hii ya pillar kuhusu madhara ya kisukari.

Madhara ya Kisukari: Jinsi ya Kuyazuia, Kuyagundua Mapema na Kulinda Afya

Sehemu ya 6 kati ya 6 — Hitimisho la Kitaalamu

Baada ya kuchambua madhara ya kisukari kwenye moyo, mishipa ya damu, figo, macho, neva, miguu, ngozi, mfumo wa chakula, mfumo wa mkojo, afya ya uzazi, meno, kinga ya mwili na ubora wa maisha, jambo moja linakuwa wazi:

Kisukari ni ugonjwa wa mwili mzima, na udhibiti wake wa kitaalamu unapaswa kulenga kumlinda mtu mzima, si kupunguza namba ya sukari pekee.

Madhara mengi ya kisukari yanahusishwa na hyperglycemia ya muda mrefu, lakini hatari ya complications huathiriwa pia na shinikizo la damu, dyslipidemia, uvutaji wa tumbaku, uzito, muda wa kuishi na kisukari, afya ya figo, umri na mambo mengine ya kitabibu.

Habari muhimu ni kwamba madhara mengi yanaweza kuzuiwa, kucheleweshwa au kudhibitiwa ikiwa hatari zitagunduliwa mapema na matibabu yakasimamiwa kwa usahihi.

Je, kila mtu mwenye kisukari atapata madhara?

Hapana.

Hili ni jambo muhimu sana kulieleza kwa usahihi.

Kuwa na diabetes mellitus hakumaanishi kwamba mtu lazima apate upofu, kushindwa kwa figo, kukatwa mguu au mshtuko wa moyo.

Hatari hutofautiana kati ya mtu na mtu.

Mambo yanayoweza kuathiri hatari ni pamoja na:

• Muda ambao mtu amekuwa na kisukari
• Udhibiti wa glucose kwa muda
• Shinikizo la damu
• LDL cholesterol na triglycerides
• Uvutaji wa tumbaku
• Uzito na mafuta ya tumboni
• Shughuli za mwili
• Afya ya figo
• Historia ya cardiovascular disease
• Umri
• Aina ya kisukari
• Ufuasi wa matibabu
• Upatikanaji wa huduma za afya
• Uchunguzi wa mara kwa mara wa complications

Kwa hiyo, lengo si kumtisha mtu mwenye kisukari, bali kutambua hatari mapema na kuchukua hatua zinazotegemea ushahidi wa kisayansi.

Nguzo kuu za kuzuia madhara ya kisukari

1. Udhibiti wa glucose

Glycemic control ni msingi wa kuzuia au kuchelewesha complications nyingi zinazohusiana na hyperglycemia.

Lakini udhibiti wa glucose unapaswa kuwa individualized, yaani kulingana na hali ya mtu.

Lengo la HbA1c halipaswi kuwekwa kwa kutumia namba moja kwa kila mgonjwa.

Daktari huzingatia:

• Umri
• Muda wa kuwa na kisukari
• Aina ya kisukari
• Dawa anazotumia
• Hatari ya hypoglycemia
• Magonjwa mengine
• Uwezo wa kufuata mpango wa matibabu
• Matarajio ya maisha
• Mapendeleo ya mgonjwa

Hii ni muhimu kwa sababu glucose ikiwa juu sana kwa muda mrefu inaweza kuongeza complications, lakini hypoglycemia kali pia inaweza kuwa hatari.

Lengo la tiba ni kupata uwiano salama.

2. Shinikizo la damu

Udhibiti wa blood pressure ni sehemu muhimu ya kuzuia madhara ya kisukari.

Shinikizo la damu linaweza kuongeza hatari ya:

• Stroke
• Heart disease
• Kidney disease
• Retinopathy

Kwa hiyo, mtu mwenye kisukari anapaswa kupima shinikizo la damu mara kwa mara kulingana na ushauri wa mtaalamu wake.

3. Udhibiti wa cholesterol

LDL cholesterol ni moja ya vipengele muhimu katika tathmini ya cardiovascular risk.

Kwa watu wenye kisukari, usimamizi wa lipids unaweza kujumuisha mabadiliko ya maisha na, inapofaa, dawa kama statins kulingana na umri, hatari ya moyo na mishipa na hali ya mtu.

Lengo si “cholesterol iwe chini tu”.

Lengo ni kupunguza atherosclerotic cardiovascular disease risk.

4. Linda figo kabla hazijaharibika

Mtu mwenye kisukari hapaswi kusubiri uvimbe wa miguu au mabadiliko ya mkojo ndipo aanze kuchunguza figo.

Vipimo muhimu ni:

UACR

na

eGFR

Matokeo yanapaswa kutafsiriwa pamoja na historia ya mgonjwa na kurudiwa inapohitajika ili kuthibitisha mabadiliko yanayoendelea.

Kwa watu wenye CKD, kuna matibabu maalumu yanayoweza kusaidia kupunguza progression ya ugonjwa wa figo kulingana na aina ya kisukari, kiwango cha kidney function na hali nyingine.

Katika type 2 diabetes, kwa baadhi ya wagonjwa wanaofaa kitabibu, dawa za kundi la SGLT2 inhibitors zimekuwa sehemu muhimu ya kinga ya moyo na figo.

Dawa nyingine kama GLP-1 receptor agonists pia zina nafasi katika usimamizi wa baadhi ya wagonjwa, hasa kulingana na hatari ya cardiovascular disease, uzito na mahitaji mengine ya kitabibu.

Hizi si dawa za kutumia bila ushauri wa daktari.

5. Linda macho

Mtu mwenye kisukari anapaswa kufuata ratiba inayofaa ya uchunguzi wa macho.

Lengo ni kugundua:

• Diabetic retinopathy
• Diabetic macular edema
• Cataract
• Glaucoma
• Matatizo mengine ya kuona

Early detection inaweza kutoa nafasi ya matibabu kabla upotevu mkubwa wa kuona haujatokea.

Matibabu ya diabetic retinopathy yanaweza kutegemea hatua ya ugonjwa na yanaweza kujumuisha:

• Anti-VEGF therapy
• Laser photocoagulation
• Vitrectomy katika hali maalumu

VEGF — vascular endothelial growth factor ni protini inayohusika katika ukuaji wa mishipa ya damu. Katika diabetic retinopathy, VEGF inaweza kuongezeka katika mazingira ya retinal ischemia na kuchangia abnormal neovascularization na edema.

6. Linda miguu

Mguu wa mtu mwenye kisukari unahitaji kuangaliwa mara kwa mara.

Mambo ya msingi ni:

• Kuangalia nyayo kila siku
• Kuangalia kati ya vidole
• Kuangalia mabadiliko ya rangi
• Kuangalia uvimbe
• Kuangalia michubuko
• Kuangalia malengelenge
• Kuangalia vidonda
• Kutunza kucha kwa usahihi
• Kuvaa viatu vinavyofaa

Mtu mwenye neuropathy hapaswi kutembea bila viatu katika mazingira ambayo yanaweza kusababisha jeraha.

Usifanye hivi kwenye mguu wenye kisukari

Epuka kutumia kemikali kali au tiba za kienyeji zinazoweza kuchoma ngozi bila ushauri wa kitaalamu.

Usijaribu kukata callus au mahindi ya mguu kwa vifaa vyenye ncha kali nyumbani.

Usipuuze kidonda kwa sababu “hakiumi”.

Kutokuwepo kwa maumivu kunaweza kuwa matokeo ya neuropathy, si uthibitisho kwamba jeraha si hatari.

7. Shughuli za mwili

Mazoezi ni sehemu muhimu ya usimamizi wa type 2 diabetes na yanaweza kusaidia:

• Kuongeza insulin sensitivity
• Kuboresha glucose control
• Kuboresha cardiovascular fitness
• Kusaidia udhibiti wa uzito
• Kupunguza baadhi ya cardiovascular risk factors

Mazoezi yanaweza kujumuisha:

Aerobic exercise — kama kutembea kwa kasi, kuogelea au kuendesha baiskeli.

Resistance training — mazoezi ya kujenga na kudumisha nguvu za misuli.

Flexibility and balance exercises — hasa kwa watu ambao wana changamoto za usawa au umri mkubwa.

Lakini mtu mwenye complications fulani, hasa ugonjwa wa moyo, retinopathy kali au matatizo makubwa ya miguu, anapaswa kupata ushauri wa kitaalamu kuhusu aina na kiwango salama cha mazoezi.

8. Lishe ya kisayansi

Hakuna “diet” moja inayofaa kila mtu mwenye kisukari.

Mpango wa lishe unapaswa kuzingatia:

• Mahitaji ya nishati
• Uzito
• Glucose control
• Dawa
• Afya ya figo
• Shinikizo la damu
• Lipids
• Utamaduni wa chakula
• Uwezo wa kifedha
• Upatikanaji wa vyakula

Kwa ujumla, lishe yenye:

• Mboga
• Nyuzinyuzi
• Protini inayofaa
• Mafuta yasiyojaa kwa kiwango kinachofaa
• Whole grains kwa kiasi kinacholingana na mahitaji
• Matunda kwa mpangilio unaofaa
• Kupunguza sukari iliyoongezwa
• Kupunguza vyakula vilivyosindikwa sana

inaweza kuwa sehemu ya mpango mzuri wa lishe.

Muhimu ni ubora wa lishe nzima, si chakula kimoja kinachodaiwa “kutibu kisukari”.

9. Usivute tumbaku

Kwa mtu mwenye kisukari, kuacha sigara ni mojawapo ya hatua muhimu za kupunguza cardiovascular risk.

Uvutaji wa tumbaku huathiri mishipa, huongeza oxidative stress na huongeza hatari ya cardiovascular disease.

Kuchanganya:

diabetes + smoking + hypertension + dyslipidemia

kunaweza kuongeza mzigo wa hatari kwa kiasi kikubwa.

10. Dhibiti uzito kwa njia salama

Kwa mtu mwenye overweight au obesity, kupunguza uzito kwa kiwango kinachofaa kunaweza kuboresha insulin sensitivity na metabolic health.

Lakini kupunguza uzito hakupaswi kufanywa kwa:

• Njaa kali
• Dawa zisizothibitishwa
• Bidhaa zinazodai “kutibu kisukari”
• Kusimamisha dawa bila ushauri
• Mlo usio na virutubisho muhimu

Mpango wa kupunguza uzito unapaswa kuwa sustainable, yaani unaoweza kuendelea kwa muda mrefu.

Dawa za kisukari na umuhimu wa kuzitumia kwa usahihi

Dawa za kisukari zina nafasi kubwa katika kuzuia complications.

Aina mbalimbali za dawa zinafanya kazi kwa njia tofauti.

Mifano ni:

• Metformin
• SGLT2 inhibitors
• GLP-1 receptor agonists
• DPP-4 inhibitors
• Sulfonylureas
• Insulin
• Dawa nyingine kulingana na hali ya mgonjwa

Dawa inayofaa kwa mtu mmoja inaweza isiwe chaguo linalofaa kwa mwingine.

Kwa mfano, uchaguzi wa dawa unaweza kubadilika ikiwa mgonjwa ana:

• CKD
• Heart failure
• Cardiovascular disease
• Obesity
• Hatari kubwa ya hypoglycemia

Ndiyo maana usibadilishe au kuacha dawa za kisukari bila kuzungumza na mtaalamu wa afya.

Je, dawa za asili zinaweza kutibu madhara ya kisukari?

Hili ni eneo linalohitaji tahadhari kubwa.

Baadhi ya mimea au virutubisho vimefanyiwa tafiti kuhusu glucose metabolism, lakini ushahidi wa bidhaa nyingi za asili hautoshi kuthibitisha kwamba zinaweza kutibu diabetes au kurekebisha complications zake.

Pia, “natural” haimaanishi moja kwa moja “salama”.

Baadhi ya bidhaa zinaweza:

• Kuingiliana na dawa
• Kusababisha hypoglycemia
• Kuathiri ini
• Kuathiri figo
• Kuwa na viambato visivyojulikana
• Kuchelewesha matibabu sahihi

Mtu mwenye kisukari anapaswa kumjulisha mtaalamu wake kuhusu dawa, mimea au supplements zote anazotumia.

Usidanganywe na ahadi za “kuponya kisukari”

Kauli kama:

“Inatibu kisukari kabisa ndani ya siku chache.”

“Unaacha dawa zote mara moja.”

“Inasafisha damu na kuponya figo.”

“Inarudisha kongosho ndani ya mwezi mmoja.”

zinapaswa kuchukuliwa kwa tahadhari kubwa ikiwa hazina ushahidi wa kutosha wa kitabibu.

Matibabu ya kisukari yanapaswa kuongozwa na ushahidi wa kisayansi, si ahadi za kibiashara.

Wakati gani mtu mwenye kisukari anapaswa kwenda hospitali haraka?

Baadhi ya dalili zinahitaji huduma ya haraka.

Dalili za moyo

• Maumivu au kubana kifuani
• Maumivu yanayosambaa kwenye mkono, taya au mgongo
• Kupumua kwa shida
• Kutokwa jasho sana pamoja na dalili nyingine

Dalili za stroke

• Uso kulegea ghafla
• Mkono au mguu mmoja kuwa dhaifu
• Maneno kuchanganyika
• Kushindwa kuzungumza
• Kupoteza usawa ghafla
• Kupoteza uwezo wa kuona ghafla

Dalili za hyperglycemic emergency

• Kiu kali sana
• Kukojoa sana
• Kutapika
• Maumivu ya tumbo
• Kupumua kwa shida au kwa kina kisicho kawaida
• Kuchanganyikiwa
• Kupoteza fahamu

Dalili za hypoglycemia kali

• Kuchanganyikiwa
• Degedege
• Kupoteza fahamu
• Kushindwa kujisaidia

Dalili za maambukizi makubwa ya mguu

• Uwekundu unaosambaa
• Uvimbe mkubwa
• Usaha
• Harufu kali isiyo ya kawaida
• Ngozi kuwa nyeusi
• Homa
• Maumivu makali au kupotea kabisa kwa hisia
• Mguu kuwa baridi sana au kubadilika rangi

Hizi si dalili za kusubiri nyumbani.

Madhara ya kisukari yanaweza kuzuiwa kwa kiwango gani?

Hakuna ahadi ya kwamba complications zote zinaweza kuzuiwa kwa kila mtu.

Lakini ushahidi wa kitabibu unaonyesha kwamba udhibiti mzuri wa glucose, shinikizo la damu na lipids, pamoja na uchunguzi wa mapema na matibabu yanayofaa, unaweza kupunguza au kuchelewesha hatari ya complications nyingi.

Hili ni jambo la msingi:

Lengo si kusubiri madhara ya kisukari yatokee.

Lengo ni kuyazuia au kuyagundua mapema.

Kisa cha mwisho: miaka iliyobadilisha mwelekeo

Mwanaume mwenye miaka 52 aligunduliwa na type 2 diabetes baada ya kipimo cha kawaida.

Hakuwa na maumivu.

Hakuwa na kidonda cha mguu.

Alikuwa anaona vizuri.

Alisema:

“Ninahisi niko mzima.”

Lakini uchunguzi wa kina ulionyesha kwamba alikuwa na shinikizo la damu na dalili za awali za metabolic risk.

Badala ya kusubiri dalili, alianza mpango wa ufuatiliaji uliolenga glucose, blood pressure, lipids, lishe, shughuli za mwili na uchunguzi wa figo, macho na miguu.

Miaka inapita.

Hakuna muujiza uliotokea.

Kilichotokea ni muhimu zaidi:

hakusubiri ugonjwa umfundishe kupitia complication.

Alijifunza kuishi na kisukari kwa usimamizi wa kitaalamu.

Hili ndilo lengo la diabetes care.

Ukweli muhimu kuhusu “madhara ya kisukari”

Kuna tofauti kubwa kati ya:

Kuwa na kisukari

na

Kuwa na kisukari chenye complications.

Na kuna tofauti nyingine kati ya:

Kuwa na complication

na

Kuwa na complication iliyofikia hatua ya juu.

Uchunguzi wa mapema unaweza kutengeneza tofauti kati ya hatua hizo.

Kwa mfano:

Albuminuria iliyogunduliwa mapema si sawa na kidney failure.

Retinopathy iliyogunduliwa mapema si sawa na upofu.

Neuropathy bila kidonda si sawa na infected diabetic foot ulcer.

Atherosclerotic risk si sawa na myocardial infarction.

Ndiyo maana neno muhimu katika makala hii ni:

UTAMBUZI MAPEMA

Hitimisho la kitaalamu

Madhara ya kisukari ni mkusanyiko mpana wa complications zinazoweza kuathiri mishipa midogo na mikubwa pamoja na mifumo mbalimbali ya mwili.

Microvascular complications zinahusisha hasa:

• Retinopathy
• Kidney disease
• Neuropathy

Macrovascular complications zinahusisha hasa:

• Coronary artery disease
• Stroke
• Peripheral artery disease

Lakini wigo wa ugonjwa hauishii hapo.

Kisukari kinaweza pia kuhusishwa na:

• Diabetic foot disease
• Vidonda na maambukizi
• Gastroparesis
• Matatizo ya kibofu
• Erectile dysfunction
• Periodontal disease
• Matatizo ya ngozi
• Diabetes distress
• Depression
• Sleep disorders
• Metabolic liver disease
• Fracture risk
• Kupungua kwa ubora wa maisha

Hata hivyo, si kila mtu mwenye kisukari atapata complications hizi.

Hatari inaweza kupunguzwa kwa usimamizi unaofaa wa glucose, blood pressure, lipids, uzito, shughuli za mwili, lishe na uvutaji wa tumbaku, pamoja na uchunguzi wa mara kwa mara wa figo, macho, miguu, neva na mfumo wa moyo.

Kwa mtazamo wa kisayansi, ujumbe mkubwa si kwamba mtu mwenye kisukari anapaswa kuishi kwa hofu ya madhara.

Ujumbe ni kwamba kisukari kinahitaji ufuatiliaji wa muda mrefu na wa kimfumo.

Sukari ya damu ni sehemu moja tu ya picha.

Moyo unahitaji kulindwa.

Figo zinahitaji kufuatiliwa.

Macho yanahitaji kuchunguzwa.

Neva na miguu vinahitaji kutathminiwa.

Shinikizo la damu na cholesterol vinahitaji kusimamiwa.

Afya ya akili nayo inahitaji kupewa nafasi.

Na dalili mpya hazipaswi kupuuzwa.

Kauli ya mwisho

Kisukari kinapodhibitiwa kwa maarifa, ufuatiliaji na matibabu yanayofaa, madhara mengi yanaweza kuzuiwa au kucheleweshwa. Lakini kinapopuuzwa, kinaweza kuathiri mwili taratibu bila kutoa ishara kubwa mapema.

Kwa hiyo, kinga bora dhidi ya madhara ya kisukari si kusubiri mwili uanze kushindwa.

Ni kuchunguza mapema, kutibu kwa usahihi, kufuatilia mara kwa mara na kufanya maamuzi ya afya yanayotegemea ushahidi wa kisayansi.

Afya njema katika kisukari si kutokuwa na ugonjwa kabisa; ni kuishi kwa udhibiti unaolinda viungo, kupunguza hatari na kuhifadhi ubora wa maisha kwa muda mrefu.

.