MATIBABU YA DAWA YA UGONJWA WA KISUKARI NA KIWANGO CHA CHINI CHA SUKARI KWENYE DAMU (HIPOGLISEMIA)
PATA UKWELI WA HARAKA
Watu wengi wenye kisukari huhitaji dawa ili kupunguza kiwango cha sukari kwenye damu, kupunguza dalili na kuzuia madhara yanayoweza kusababishwa na ugonjwa wa kisukari.
Matibabu ya kisukari yanaweza kujumuisha:
- Tiba ya kubadilishwa kwa insulini
- Dawa za kupunguza sukari kwa njia ya mdomo
- Dawa za kupunguza sukari kwa njia ya sindano
- Dawa za kurekebisha au kuchelewesha maendeleo ya ugonjwa
- Dawa nyingine zinazotolewa kwa watu wenye kisukari
Kuna aina mbili kuu za ugonjwa wa kisukari:
Aina ya 1, ambapo mfumo wa kinga ya mwili hushambulia seli za kongosho zinazozalisha insulini, na zaidi ya asilimia 90 ya seli hizo huharibiwa kabisa.
Aina ya 2, ambapo mwili huanza kuwa na usugu dhidi ya athari za insulini.
Matibabu ya kawaida ya kisukari cha aina ya 1 huhitaji sindano za insulini pamoja na ufuatiliaji wa mara kwa mara wa kiwango cha sukari kwenye damu, mara nyingi ukiambatana na udhibiti wa lishe au mabadiliko ya mfumo wa chakula.
Matibabu ya kawaida ya kisukari cha aina ya 2 huhitaji mabadiliko ya mtindo wa maisha, ikiwa ni pamoja na kupunguza uzito inapohitajika, kula chakula bora na kufanya mazoezi. Watu wengi pia huhitaji dawa za kupunguza sukari kwenye damu, na wakati mwingine insulini. Watu wenye kisukari cha aina ya 2 wanaotumia dawa pia wanaweza kuhitaji kupima sukari mara kwa mara, kuanzia mara moja hadi mara kadhaa kwa siku kulingana na mpango wao wa matibabu.
Madaktari wanapaswa kuwa waangalifu wakati wa kutumia dawa za kisukari kwa sababu insulini na baadhi ya dawa zinazotumiwa kwa njia ya mdomo zinaweza kushusha sukari kwenye damu kupita kiasi na kusababisha hipoglisemia.
TIBA YA KUBADILISHWA KWA INSULINI
Watu wenye kisukari cha aina ya 1 huhitaji tiba ya insulini na wanaweza kuugua sana bila insulini. Baadhi ya watu wenye kisukari cha aina ya 2 pia huhitaji insulini.
Kwa kawaida, insulini hudungwa chini ya ngozi. Kwa baadhi ya watu, insulini inayovutwa kupitia mfumo wa upumuaji inaweza pia kutumika, ingawa haitumiki kwa kiwango kikubwa. Insulini haiwezi kwa kawaida kumezwa kama dawa ya kawaida kwa sababu huharibiwa katika mfumo wa chakula, ingawa aina zinazoweza kutumiwa kwa njia ya mdomo zinaendelea kufanyiwa utafiti.
Insulini hudungwa chini ya ngozi, kwenye tabaka la mafuta, kwa kawaida kwenye mkono, paja au tumbo. Sindano ndogo zenye sindano nyembamba hufanya sindano za insulini kuwa na maumivu madogo kwa watu wengi.
Kalamu ya insulini
Kalamu ya insulini, ambayo huwa na katriji yenye insulini, ni njia rahisi kwa watu wengi kubeba na kutumia insulini, hasa kwa watu wanaohitaji kujidunga mara kadhaa kwa siku wakiwa nje ya nyumbani.
Pampu ya insulini
Pampu ya insulini hutoa insulini kwa mfululizo kutoka kwenye hifadhi kupitia kanula ndogo, yaani mrija mdogo wa plastiki unaowekwa kwenye ngozi kwa siku kadhaa.
Kiwango cha insulini kinachotolewa kinaweza kurekebishwa kulingana na muda wa siku, ikiwa mtu anafanya mazoezi au kulingana na mambo mengine. Mtu anaweza pia kutoa dozi za ziada wakati wa kula au kurekebisha kiwango cha sukari kilichopanda.
Pampu ya insulini hujaribu kuiga namna mwili unavyotoa insulini kwa kawaida. Tiba ya pampu huzingatiwa kwa watu wengi wenye kisukari cha aina ya 1, na pia kwa baadhi ya watu wenye kisukari cha aina ya 2 wanaohitaji sindano zaidi ya tatu kwa siku.
Kwa baadhi ya watu, pampu husaidia kupata udhibiti mzuri zaidi wa sukari, wakati wengine wanaweza kuona ni usumbufu kuivaa au kupata vidonda katika sehemu ambayo kanula imeingizwa.
Mfumo wa ufuatiliaji wa sukari na pampu ya insulini
Kifaa cha kupima sukari kwa mfululizo kikitumiwa pamoja na pampu ya insulini ili kusaidia kukokotoa na kutoa moja kwa moja kiwango cha msingi cha insulini, mfumo huo huitwa hybrid closed-loop insulin-delivery system, au kwa lugha rahisi, mfumo wa kongosho bandia.
Hata hivyo, watu wanaotumia mfumo huu bado wanahitaji kufuatilia kiwango cha sukari na kujipangia insulini kabla ya kula.
MIUNDO YA INSULINI
Insulini inapatikana katika aina kuu nne, zinazotofautiana kulingana na kasi ya kuanza kufanya kazi na muda wa kudumu kwa athari zake.
1. Insulini inayofanya kazi haraka
Insulini inayofanya kazi haraka inajumuisha lispro, aspart na glulisine. Hizi ni miongoni mwa insulini zinazofanya kazi kwa kasi zaidi, zikifikia kiwango cha juu cha utendaji baada ya takribani saa moja na kuendelea kufanya kazi kwa muda wa saa 3 hadi 5.
Kwa kawaida, insulini hizi hudungwa mwanzoni mwa mlo au hadi dakika 15 kabla ya kula.
2. Insulini inayofanya kazi kwa muda mfupi
Insulini ya kawaida, inayojulikana kama regular insulin, huanza kufanya kazi kwa kasi ndogo kidogo na hudumu kwa muda mrefu zaidi kuliko insulini inayofanya kazi haraka.
Regular insulin hufikia kiwango chake cha juu cha utendaji baada ya saa 2 hadi 4 na inaweza kufanya kazi kwa takribani saa 6 hadi 8. Kwa kawaida hudungwa dakika 30 kabla ya kula.
3. Insulini inayofanya kazi kwa muda wa kati
Insulini inayofanya kazi kwa muda wa kati, kama insulin isophane, ambayo wakati mwingine huitwa NPH, huanza kufanya kazi ndani ya dakika 30 hadi saa 2.
Hufikia kiwango chake cha juu cha utendaji baada ya saa 4 hadi 12 na inaweza kufanya kazi kwa saa 13 hadi 26, kutegemea aina ya insulini inayotumika.
Aina hii inaweza kutumika asubuhi ili kudhibiti sukari katika sehemu ya kwanza ya siku au jioni ili kusaidia kudhibiti sukari wakati wa usiku.
4. Insulini inayofanya kazi kwa muda mrefu
Insulini kama insulin glargine, insulin detemir, U-300 insulin glargine au insulin degludec huwa na athari ndogo katika saa za mwanzo lakini hutoa ulinzi wa insulini kwa takribani saa 20 hadi 40, kutegemea aina inayotumika.
Insulini ya icodec ni aina ya insulini inayofanya kazi kwa muda mrefu na inaweza kudumu kwa wiki moja au zaidi.
Insulini inayofanya kazi haraka na ile inayofanya kazi kwa muda mfupi hutumiwa mara nyingi na watu wanaojidunga mara kadhaa kwa siku na wanaohitaji insulini ya ziada wakati wa kula.
Baadhi ya aina za insulini hupatikana tayari zikiwa zimechanganywa. Pia kuna insulini zenye mkusanyiko mkubwa kwa watu wanaohitaji dozi kubwa za insulini.
Insulini inayovutwa
Insulini inayovutwa kupitia mfumo wa upumuaji inaweza kutumika katika baadhi ya hali kwa watu ambao hawawezi au hawataki kutumia sindano za insulini.
Insulini hii hupatikana katika kifaa cha kuvutia dawa kinachofanana na inhaler inayotumiwa kwa baadhi ya magonjwa ya mapafu. Mtu huvuta insulini hadi kwenye mapafu ambako huingia mwilini.
Hufanya kazi kwa namna inayofanana na insulini inayofanya kazi haraka na huhitaji kutumiwa mara kadhaa kwa siku. Watu wanaotumia insulini inayovutwa bado wanaweza kuhitaji sindano za insulini inayofanya kazi kwa muda mrefu.
Wakati mtu anatumia insulini inayovutwa, daktari anaweza kufuatilia utendaji wa mapafu kwa vipindi vinavyofaa.
Insulini inaweza kuhifadhiwa kwenye joto la kawaida kwa kipindi fulani, lakini haipaswi kuachwa kwenye joto kali au baridi kali. Ikiwa itahifadhiwa kwa muda mrefu, inapaswa kuhifadhiwa kwa kufuata maelekezo ya mtengenezaji.
CHAGUO LA DOZI NA AINA YA INSULINI
Kuchagua aina na dozi sahihi ya insulini ni jambo linalohitaji tathmini ya kitabibu. Daktari huzingatia mambo mbalimbali, ikiwa ni pamoja na:
- Mwili unavyoitikia insulini inayozalishwa
- Kiwango ambacho sukari hupanda baada ya kula
- Ikiwa dawa nyingine za kupunguza sukari zinaweza kutumika badala ya insulini
- Uwezo na utayari wa mtu kupima sukari na kurekebisha dozi ya insulini
- Mara ngapi mtu yuko tayari kujidunga insulini
- Tofauti za shughuli za kila siku
- Uwezekano wa mtu kupata dalili za sukari ya chini kwenye damu
Watu wenye kisukari cha aina ya 1 kwa kawaida hutumia pampu ya insulini au mfumo wa basal-bolus.
Katika mfumo wa basal-bolus, mtu hutumia dozi moja ya insulini inayofanya kazi kwa muda mrefu kama insulini ya msingi, pamoja na dozi kadhaa za insulini inayofanya kazi kwa muda mfupi kulingana na kiwango cha sukari na kiasi cha wanga kinachotarajiwa kuliwa kabla ya mlo na wakati wa kulala.
Pampu ya insulini hufanya kazi kwa kutoa kiwango cha msingi cha insulini kwa mfululizo na kumruhusu mtumiaji kupanga dozi za ziada wakati wa kula.
Mifumo ya hybrid closed-loop inaweza kurekebisha kiwango cha insulini kulingana na kiwango cha sukari, lakini mtumiaji bado anahitaji kupanga insulini ya wakati wa kula kulingana na kiasi cha wanga.
Njia rahisi zaidi ni kuchanganya insulini mbili—moja inayofanya kazi haraka na nyingine inayofanya kazi kwa muda wa kati—katika dozi moja ya asubuhi. Sindano ya pili ya moja au zote mbili inaweza kutolewa wakati wa chakula cha jioni au kabla ya kulala.
Njia hii inaweza kuwa rahisi, lakini kwa kawaida si rahisi kurekebisha na si sahihi kwa kiwango sawa na mfumo wa basal-bolus.
Kwa watu wenye kisukari cha aina ya 2, insulini hutumiwa hasa kwa watu wenye kupungua uzito bila kukusudia, dalili za sukari kuwa juu sana au kiwango cha sukari kuwa juu sana licha ya kutumia dawa nyingine.
Insulini inaweza kutumika pamoja na dawa nyingine. Kama ilivyo kwa kisukari cha aina ya 1, watu wenye kisukari cha aina ya 2 wanaweza kutumia mfumo wa basal-bolus, pampu ya insulini au sindano za insulini zilizochanganywa mara mbili kwa siku.
Kwa watu wote wanaotumia insulini, dozi inaweza kuhitaji kurekebishwa kutokana na mabadiliko ya lishe, kiwango cha shughuli za mwili, kupungua au kuongezeka kwa uzito, msongo wa mawazo au ugonjwa.
HIPOGLISEMIA — SUKARI YA CHINI KWENYE DAMU
Mojawapo ya matatizo ya kawaida yanayoweza kutokea wakati wa matibabu kwa insulini ni kushuka kwa kiwango cha sukari kwenye damu, hali inayojulikana kama hipoglisemia.
Hipoglisemia hutokea mara nyingi zaidi kwa watu wanaojaribu kuweka kiwango cha sukari kwenye damu chini sana au kudhibiti sukari kwa ukali.
Dalili za hipoglisemia
Dalili za hipoglisemia ya kiwango kidogo au cha wastani zinaweza kujumuisha:
- Maumivu ya kichwa
- Kutokwa na jasho
- Moyo kwenda mbio au kuhisi mapigo ya moyo
- Kizunguzungu au kuhisi kichwa chepesi
- Kuona kwa ukungu
- Msongo au hali ya kutotulia
- Kuchanganyikiwa
Hipoglisemia kali inaweza kusababisha:
Kwa watu wazee, hipoglisemia inaweza wakati mwingine kusababisha dalili zinazofanana na kiharusi.
Watu wanaopata hipoglisemia mara kwa mara wanaweza kufikia hali ambapo hawatambui tena dalili za awali za sukari kushuka. Hali hii huitwa hypoglycemia unawareness.
Ni muhimu mtu mwenye kisukari kufundishwa kutambua dalili za sukari ya chini na namna ya kuitibu.
Kwa kawaida, mtu mwenye uwezo wa kumeza anaweza kutumia kitu chenye sukari, kama vile juisi au peremende, ili kuongeza kiwango cha sukari kwenye damu kwa haraka. Baadhi ya watu hubeba vidonge vya glucose kwa ajili ya hali kama hii.
Kwa sababu mtu mwenye hipoglisemia kali anaweza kuchanganyikiwa na kushindwa kutambua hali yake, ni muhimu watu wa karibu naye kufahamu dalili za sukari ya chini na kujua namna ya kuchukua hatua.