Dalili za Kisukari: Ishara Muhimu, Vipimo na Hatua za Kuchukua
Katika sehemu ya kwanza tumeona kwamba kukojoa mara kwa mara, kiu kali, uchovu, maono hafifu, njaa kuongezeka na kupungua uzito bila kukusudia ni miongoni mwa dalili zinazoweza kuonekana katika kisukari. Hata hivyo, picha ya kisukari ni pana zaidi. Baadhi ya dalili hujitokeza taratibu, huku nyingine zikionyesha kwamba kiwango cha glukosi kwenye damu kimekuwa juu kwa muda mrefu.
Kwa hiyo, ni muhimu kutofautisha kati ya dalili zinazoweza kuashiria kisukari, dalili za hyperglycemia (sukari ya damu kuwa juu) na dalili za matatizo yanayoweza kusababishwa na kisukari.
7. Vidonda kuchelewa kupona
Mtu mwenye kisukari anaweza kugundua kwamba kidonda kidogo, mchubuko au jeraha la kawaida linachukua muda mrefu kupona.
Mchakato wa kupona kwa kidonda unategemea mambo kadhaa, yakiwemo mtiririko mzuri wa damu, mfumo wa kinga, utengenezaji wa tishu mpya na udhibiti wa maambukizi. Hyperglycemia ya muda mrefu inaweza kuathiri baadhi ya michakato hii.
Kisukari pia kinaweza kuathiri mishipa midogo na mikubwa ya damu pamoja na mfumo wa fahamu. Hali hiyo inaweza kufanya jeraha lisitambuliwe mapema au kuchelewesha uponaji, hasa kwenye miguu.
Hata hivyo, kidonda kuchelewa kupona hakuthibitishi kisukari. Sababu nyingine, kama maambukizi, matatizo ya mzunguko wa damu au hali nyingine za kiafya, zinaweza pia kuchangia.
8. Maambukizi yanayojirudia
Maambukizi yanayojirudia yanaweza kuonekana kwa baadhi ya watu wenye kisukari, hasa wakati sukari ya damu haijadhibitiwa vizuri.
Glukosi nyingi kwenye damu inaweza kuathiri utendaji wa mfumo wa kinga, huku mazingira yenye glukosi nyingi yakihusishwa na ongezeko la uwezekano wa baadhi ya maambukizi.
Maambukizi yanaweza kutokea katika maeneo mbalimbali, ikiwa ni pamoja na ngozi na njia ya mkojo. Wanawake wanaweza pia kupata maambukizi ya fangasi sehemu za siri yanayojirudia.
Hata hivyo, maambukizi yanayojirudia yana sababu nyingi. Kwa hiyo, vipimo vinahitajika ili kujua kama kisukari kinahusika.
9. Kuwashwa au kukauka kwa ngozi
Baadhi ya watu wenye kisukari wanaweza kupata ngozi kavu au kuwashwa. Upungufu wa maji mwilini unaohusishwa na kukojoa mara kwa mara unaweza kuchangia ukavu wa ngozi.
Pia, mabadiliko katika mzunguko wa damu na baadhi ya matatizo ya ngozi yanayohusishwa na kisukari yanaweza kusababisha mabadiliko mbalimbali ya ngozi.
Kwa hiyo, ngozi kuwasha pekee si dalili maalumu ya kisukari. Lakini ikiwa inatokea pamoja na kiu kali, kukojoa mara kwa mara, uchovu au kupungua uzito bila sababu, uchunguzi wa sukari ya damu unaweza kuwa muhimu.
10. Ganzi, kuchomachoma au hisia zisizo za kawaida kwenye mikono na miguu
Peripheral neuropathy (neuropathy ya pembeni) ni aina ya uharibifu wa mishipa ya fahamu unaoweza kutokea baada ya kisukari kudumu kwa muda, hasa pale sukari ya damu inapokuwa juu kwa muda mrefu.
Dalili zinaweza kujumuisha:
- Ganzi
- Kuchomachoma
- Maumivu ya kuungua
- Hisia kama sindano zinachoma
- Kupungua uwezo wa kuhisi joto au baridi
- Maumivu kwenye miguu au mikono
Ni muhimu kuweka tofauti kati ya dalili za awali za kisukari na matatizo ya muda mrefu ya kisukari. Neuropathy ya kisukari si lazima iwe dalili ya kwanza ya ugonjwa. Kwa baadhi ya watu, inaweza kuonekana baada ya hyperglycemia kuwepo kwa muda mrefu.
11. Maumivu au uzito wa miguu
Mabadiliko katika mishipa ya fahamu na mzunguko wa damu yanaweza kuathiri miguu ya mtu mwenye kisukari.
Ndiyo maana uchunguzi wa miguu ni sehemu muhimu ya ufuatiliaji wa mtu mwenye kisukari. Mtu anayegundua kidonda, malengelenge, kubadilika kwa rangi ya ngozi, uvimbe au jeraha kwenye mguu anapaswa kulizingatia kwa uzito, hasa kama tayari ana kisukari.
Diabetic foot (mguu wa kisukari) ni neno linalotumika kuelezea matatizo mbalimbali ya mguu yanayohusishwa na kisukari, hasa vidonda na maambukizi yanayoweza kutokea pamoja na neuropathy na matatizo ya mzunguko wa damu.
12. Dalili za kisukari kwa wanaume
Kisukari kinaweza kuathiri afya ya mwanaume kwa njia mbalimbali.
Kwa mwanaume mwenye hyperglycemia ya muda mrefu, matatizo ya mishipa ya damu na mfumo wa fahamu yanaweza kuchangia erectile dysfunction (ED), yaani tatizo la kupata au kudumisha uume kuwa mgumu vya kutosha kwa tendo la ndoa.
Hata hivyo, tatizo la nguvu za kiume lina sababu nyingi, zikiwemo magonjwa ya mishipa ya damu, dawa, msongo wa mawazo na hali nyingine za kiafya. Hivyo, halipaswi kutumiwa kama kipimo cha moja kwa moja cha kisukari.
13. Dalili za kisukari kwa wanawake
Kwa wanawake, kisukari kinaweza kuhusishwa na maambukizi ya fangasi yanayojirudia, hasa pale kiwango cha sukari kinapokuwa juu.
Wanawake wajawazito pia wanaweza kupata gestational diabetes mellitus (GDM), yaani kisukari kinachogunduliwa wakati wa ujauzito.
Tatizo muhimu ni kwamba gestational diabetes mara nyingi inaweza kutokuwa na dalili zinazoonekana wazi. Ndiyo maana uchunguzi wa kisukari wakati wa ujauzito ni muhimu hata kama mwanamke anajisikia vizuri.
Kisukari cha aina ya 1 na aina ya 2: Dalili hutofautianaje?
Kisukari aina ya 1
Katika type 1 diabetes, mfumo wa kinga ya mwili huharibu seli za beta zinazozalisha insulini katika kongosho. Hii husababisha upungufu mkubwa wa insulini.
Dalili zinaweza kuonekana kwa haraka na zinaweza kujumuisha:
- Kiu kali
- Kukojoa mara kwa mara
- Njaa kuongezeka
- Kupungua uzito bila kukusudia
- Uchovu
- Maono hafifu
Katika baadhi ya watu, ugonjwa unaweza kuanza kwa diabetic ketoacidosis (DKA).
DKA ni hali hatari inayotokea wakati mwili hauna insulini ya kutosha na huanza kuvunja mafuta kwa kiwango kikubwa, na kusababisha mkusanyiko wa ketoni pamoja na asidi kuongezeka kwenye damu.
Kisukari aina ya 2
Katika type 2 diabetes, mwili kwa kawaida huwa na tatizo la kutumia insulini vizuri, hali inayojulikana kama insulin resistance, na baadaye kongosho inaweza kushindwa kutoa insulini ya kutosha kukidhi mahitaji ya mwili.
Dalili mara nyingi huendelea taratibu.
Mtu anaweza kuwa na kisukari aina ya 2 kwa muda mrefu bila kujua.
Hii ni sababu mojawapo inayofanya uchunguzi wa sukari ya damu kuwa muhimu hata kwa mtu ambaye hana dalili.
Prediabetes ni nini?
Kabla ya kisukari aina ya 2 kujitokeza, baadhi ya watu hupitia hatua inayoitwa prediabetes.
Prediabetes ni hali ambapo kiwango cha sukari kwenye damu kiko juu kuliko kawaida lakini hakijafikia kiwango kinachotumika kutambua kisukari.
Mara nyingi prediabetes haina dalili za wazi.
Kwa hiyo, mtu anaweza kuwa na prediabetes bila kujua.
Hii ndiyo sababu mtu mwenye sababu za hatari kama uzito kupita kiasi, historia ya familia ya kisukari, kutofanya mazoezi ya kutosha au umri unaoongeza hatari anaweza kuhitaji uchunguzi hata kama hajisikii mgonjwa.
Dalili za sukari kuwa juu sana
Hyperglycemia inaweza kusababisha dalili kama:
- Kiu kali
- Kukojoa mara kwa mara
- Uchovu
- Maono hafifu
- Maumivu ya kichwa
- Udhaifu
- Kukauka kwa mdomo
- Kupungua uzito katika baadhi ya hali
Lakini kiwango cha sukari kinachoweza kusababisha dalili hutofautiana kati ya mtu na mtu.
Kwa mtu anayejua ana kisukari, kipimo cha glukosi kwa kutumia glucometer (kifaa cha kupima glukosi kwenye damu) kinaweza kusaidia kufuatilia kiwango cha sukari, lakini utambuzi wa kisukari haupaswi kutegemea dalili pekee.
Ni wakati gani mtu anapaswa kupima sukari ya damu?
Mtu anapaswa kuzungumza na mtaalamu wa afya kuhusu kipimo cha sukari ikiwa ana dalili zinazoweza kuhusishwa na kisukari, hasa zinapotokea kwa pamoja.
Mfano:
Kukojoa mara kwa mara + kiu kali + uchovu + maono hafifu
Mchanganyiko huu hauwezi kuthibitisha kisukari, lakini unastahili uchunguzi.
Pia, mtu anaweza kuhitaji kupima hata bila dalili ikiwa ana sababu zinazoongeza hatari ya kisukari.
Vipimo muhimu vya kugundua kisukari
Fasting Plasma Glucose — FPG
Fasting Plasma Glucose (FPG) ni kipimo cha glukosi kwenye plasma baada ya mtu kutokula kwa muda unaotakiwa kabla ya kipimo.
Kwa ujumla, kiwango cha:
≥7.0 mmol/L (126 mg/dL)
hutumika kama kigezo cha utambuzi wa kisukari katika mazingira yanayofaa kitabibu.
HbA1c
HbA1c (glycated hemoglobin) ni kipimo kinachoonyesha wastani wa kiwango cha glukosi katika damu katika kipindi cha takribani miezi 2–3 iliyopita.
Kiwango cha:
≥6.5%
hutumika kama kigezo cha kisukari.
Faida ya HbA1c ni kwamba si kipimo cha sukari ya wakati huo pekee; kinaonyesha mwenendo wa sukari kwa kipindi cha muda mrefu.
Oral Glucose Tolerance Test — OGTT
Oral Glucose Tolerance Test (OGTT) huangalia jinsi mwili unavyoshughulikia glukosi baada ya mtu kupewa kiasi maalumu cha glukosi na kisha kupimwa baada ya muda maalumu.
Kwa kipimo cha saa mbili, kiwango cha:
≥11.1 mmol/L (200 mg/dL)
hutumika kama kigezo cha utambuzi wa kisukari.
Random Plasma Glucose
Random plasma glucose ni kipimo cha glukosi kinachoweza kufanyika wakati wowote bila kuzingatia muda tangu mtu ale.
Kiwango cha:
≥11.1 mmol/L (200 mg/dL)
pamoja na dalili za kawaida za hyperglycemia kinaweza kutumika katika utambuzi wa kisukari katika mazingira yanayofaa kitabibu.
Matokeo ya kipimo yanapaswa kutafsiriwa na mtaalamu wa afya kwa kuzingatia hali ya mgonjwa na aina ya kipimo kilichofanyika.
Kwa nini kutambua kisukari mapema ni muhimu?
Kisukari kisichodhibitiwa kinaweza kuathiri viungo mbalimbali vya mwili.
Hyperglycemia ya muda mrefu inaweza kuchangia uharibifu wa:
Mishipa ya damu → moyo na ubongo → figo → macho → mfumo wa fahamu → miguu.
Miongoni mwa matatizo yanayohusishwa na kisukari ni diabetic retinopathy (uharibifu wa retina unaohusishwa na kisukari), diabetic kidney disease (ugonjwa wa figo unaohusishwa na kisukari), peripheral neuropathy na cardiovascular disease (magonjwa ya moyo na mishipa ya damu).
Kutambua kisukari mapema kunatoa nafasi ya kuanza usimamizi unaofaa wa sukari ya damu, shinikizo la damu, mafuta kwenye damu, lishe, uzito, mazoezi na mambo mengine yanayohusiana na afya ya moyo na mishipa.
Dalili hatari zinazohitaji huduma ya haraka
Si kila dalili ya kisukari ni dharura. Lakini mtu mwenye dalili kali kama kutapika, maumivu ya tumbo, kupumua kwa shida au kwa kasi isiyo ya kawaida, kuchanganyikiwa, usingizi uliokithiri, udhaifu mkubwa au harufu ya pumzi inayofanana na matunda, hasa ikiwa ana kisukari au sukari yake iko juu sana, anahitaji huduma ya kitabibu haraka.
Dalili hizo zinaweza kuonekana katika hali kali kama diabetic ketoacidosis, ambayo inaweza kuwa hatari kwa maisha.
Mtu mwenye kisukari pia anapaswa kutafuta huduma ya haraka ikiwa ana dalili kali za hypoglycemia, yaani sukari ya damu kuwa chini sana, kama kuchanganyikiwa, kupoteza fahamu au degedege.
Jambo muhimu zaidi: Usisubiri dalili zote
Moja ya changamoto kubwa katika utambuzi wa kisukari ni kwamba kisukari kinaweza kuwepo bila dalili zinazoonekana wazi.
Kwa hiyo, swali la “Nitajua vipi kama nina kisukari?” haliwezi kujibiwa kwa kutegemea dalili pekee.
Jibu la kisayansi ni:
Dalili zinaweza kuleta mashaka, lakini kipimo cha damu ndicho kinachosaidia kuthibitisha utambuzi.
Kama mtu ana kukojoa mara kwa mara, kiu kali, uchovu, maono hafifu, njaa kuongezeka au kupungua uzito bila kukusudia, ni busara kupata tathmini ya kitabibu badala ya kujaribu kujitibu bila kujua chanzo.
Hitimisho
Dalili za awali za kisukari zinaweza kuwa za kawaida kiasi cha kupuuzwa. Kiu kali, kukojoa mara kwa mara, uchovu na maono hafifu ni miongoni mwa ishara zinazoweza kuonekana wakati kiwango cha glukosi kwenye damu kinapokuwa juu. Dalili nyingine ni pamoja na njaa kuongezeka, kupungua uzito bila kukusudia, maambukizi yanayojirudia na vidonda kuchelewa kupona.
Lakini hakuna dalili moja inayoweza kuthibitisha kisukari.
Njia sahihi ya kujua hali ya sukari ya damu ni kufanya vipimo vinavyofaa na kupata tafsiri ya kitaalamu ya majibu hayo.
Kutambua kisukari mapema kuna umuhimu mkubwa kwa sababu udhibiti mzuri wa sukari na mambo mengine ya hatari unaweza kusaidia kupunguza uwezekano wa matatizo ya muda mrefu.
Kwa mtu anayeshuku kuwa ana kisukari, hatua muhimu si kusubiri dalili ziwe kali. Hatua muhimu ni kupima.
