DALILI ZA KISUKARI: VISABABISHI, ATHARI NA TIBA SAHIHI
UTANGULIZI: KUELEWA UGONJWA WA KISUKARI
Ugonjwa wa kisukari ni miongoni mwa changamoto kubwa za kiafya zinazowakabili watu wengi duniani, wakiwemo Watanzania. Ugonjwa huu hutokea pale kiwango cha sukari (glucose) katika damu kinapokuwa juu kuliko kiwango kinachotakiwa na mwili kwa muda mrefu.
Kwa kawaida, mwili wa binadamu hutegemea kichocheo kinachoitwa insulini, kinachozalishwa na kongosho (pancreas). Insulini husaidia sukari iliyopo kwenye damu kuingia ndani ya seli mbalimbali za mwili ili kutumika kuzalisha nishati.
Hata hivyo, pale mwili unaposhindwa kuzalisha insulini ya kutosha au kushindwa kuitumia ipasavyo, sukari huanza kujikusanya kwenye damu. Hali hii inaweza kuathiri utendaji wa viungo mbalimbali na kusababisha matatizo ya kiafya kadiri muda unavyopita.
Jambo muhimu ni kwamba kisukari kinaweza kuendelea kwa muda mrefu bila mtu kugundua, hasa katika hatua za mwanzo. Ndiyo maana ni muhimu kuelewa dalili zake, visababishi na madhara yake.
1. DALILI ZA KISUKARI
Dalili za kisukari zinaweza kutofautiana kati ya mtu mmoja na mwingine. Baadhi ya watu huanza kuona mabadiliko ya mwili hatua kwa hatua, wakati wengine wanaweza kuwa na kiwango kikubwa cha sukari kwenye damu bila kuonyesha dalili zinazoonekana wazi.
Zifuatazo ni dalili muhimu zinazoweza kuashiria uwepo wa kisukari.
1.1 Kukojoa Mara kwa Mara
Mojawapo ya dalili zinazojitokeza kwa watu wenye kisukari ni kukojoa mara nyingi kuliko kawaida, hasa nyakati za usiku.
Hali hii hutokea kwa sababu kiwango kikubwa cha sukari kwenye damu kinapofikia kiwango ambacho figo haziwezi kuirejesha yote kwenye damu, sehemu ya sukari hiyo hutolewa kupitia mkojo. Sukari inapokuwa kwenye mkojo huvuta maji mengi zaidi, hivyo kuongeza kiwango cha mkojo unaotolewa.
Mtu anaweza kujikuta akiamka mara kadhaa usiku kwenda haja ndogo, hata kama hakunywa maji mengi kabla ya kulala.
1.2 Kuhisi Kiu Kupita Kiasi
Kiu isiyo ya kawaida ni dalili nyingine inayoweza kuhusishwa na kisukari.
Kutokana na kukojoa mara kwa mara, mwili hupoteza maji mengi na kuanza kuhitaji maji zaidi ili kufidia upungufu huo.
Mtu anaweza kunywa maji mara kwa mara lakini bado akaendelea kuhisi kiu. Wakati mwingine mdomo unaweza kuwa mkavu na koo kuhisi ukavu usio wa kawaida.
1.3 Kuhisi Njaa Mara kwa Mara
Mtu mwenye kisukari anaweza kujikuta akihisi njaa hata baada ya kula chakula cha kutosha.
Hii inatokana na changamoto ya mwili kutumia glucose ipasavyo kama chanzo cha nishati. Ingawa sukari inaweza kuwa nyingi kwenye damu, seli za mwili zinaweza kushindwa kuitumia kwa ufanisi.
Matokeo yake ni mtu kuendelea kuhisi njaa na kutamani kula mara kwa mara.
1.4 Kupungua Uzito Bila Sababu Inayoeleweka
Kupungua uzito bila kukusudia ni dalili inayopaswa kupewa umuhimu.
Mtu anaweza kuendelea kula kama kawaida au hata kula zaidi ya hapo awali lakini akashuhudia mwili ukipungua uzito.
Hali hii inaweza kutokea kwa sababu mwili unaposhindwa kutumia glucose vizuri, huanza kutumia akiba ya mafuta na misuli ili kupata nishati inayohitajika.
Kupungua uzito kwa kasi bila sababu inayojulikana kunahitaji uchunguzi wa kitaalamu.
1.5 Uchovu na Kukosa Nguvu za Mwili
Kuchoka haraka, kujisikia dhaifu na kukosa nguvu hata bila kufanya kazi nzito ni miongoni mwa dalili zinazoweza kuonekana kwa watu wenye kisukari.
Hii inahusishwa na mwili kushindwa kutumia sukari kwa ufanisi katika kuzalisha nishati inayohitajika kwa shughuli mbalimbali.
Mtu anaweza kuamka asubuhi akiwa amechoka, kushindwa kufanya shughuli zake kwa nguvu za kawaida au kujisikia mchovu hata baada ya kupumzika.
1.6 Kuona Ukungu au Kutokuona Vizuri
Mabadiliko ya uwezo wa kuona yanaweza kuwa dalili nyingine ya kisukari.
Sukari inapokuwa nyingi kwenye damu, inaweza kusababisha mabadiliko ya kiwango cha maji ndani ya lenzi ya jicho na kuathiri uwezo wa kuona vizuri.
Mtu anaweza kuona ukungu, kushindwa kusoma maandishi madogo au kuona vitu vikiwa havina uwazi kama kawaida.
Ikiwa hali hii inaendelea, inahitaji uchunguzi wa kitaalamu wa macho.
1.7 Ganzi na Kuwaka Moto Katika Miguu na Mikono
Baadhi ya watu wenye kisukari hupata hisia zisizo za kawaida katika sehemu mbalimbali za mwili, hasa miguu na mikono.
Dalili hizi zinaweza kujumuisha:
- Ganzi kwenye nyayo za miguu.
- Kuhisi kama sindano zinachoma mwilini.
- Kuwaka moto kwenye nyayo.
- Maumivu yanayochoma kwenye vidole.
- Kupungua kwa uwezo wa kuhisi mguso.
- Kuhisi kama kuna wadudu wanaotembea chini ya ngozi.
Hali hii inaweza kuhusishwa na uharibifu wa mishipa ya fahamu unaosababishwa na kiwango kikubwa cha sukari kwenye damu kwa muda mrefu.
1.8 Vidonda Kuchelewa Kupona
Mtu mwenye kisukari anaweza kugundua kuwa majeraha yanachukua muda mrefu kupona.
Hali hii inaweza kuhusishwa na mabadiliko katika mzunguko wa damu, utendaji wa mfumo wa kinga na uharibifu wa mishipa ya fahamu.
Vidonda vinavyotokea kwenye miguu vinahitaji uangalizi wa pekee kwa sababu vinaweza kuendelea kuwa vikubwa bila mtu kugundua mapema, hasa ikiwa uwezo wa kuhisi maumivu umepungua.
1.9 Kuwashwa na Kukauka kwa Ngozi
Ngozi inaweza kuwa kavu, kuwasha au kupoteza ulaini wake wa kawaida.
Upungufu wa maji mwilini unaotokana na kukojoa mara kwa mara unaweza kuchangia hali hii.
Baadhi ya watu pia hupata maambukizi ya ngozi yanayojirudia, majipu au muwasho katika sehemu mbalimbali za mwili.
1.10 Maambukizi ya Mara kwa Mara
Kisukari kinaweza kuathiri uwezo wa mwili kupambana na maambukizi.
Mtu anaweza kukumbwa na maambukizi yanayojirudia, yakiwemo:
- Maambukizi ya njia ya mkojo.
- Maambukizi ya ngozi.
- Fangasi sehemu za siri.
- Maambukizi yanayohusiana na vidonda.
Kwa wanawake, fangasi sehemu za siri unaweza kujitokeza kwa kurudia, huku wanaume wengine wakipata muwasho au maambukizi katika sehemu za siri.
Muhimu: Si kila mtu mwenye kisukari hupata dalili zote zilizotajwa. Kisukari cha aina ya pili kinaweza kukaa muda mrefu bila dalili dhahiri. Kutokuwepo kwa dalili hakumaanishi kwamba mtu hana kisukari.
2. VISABABISHI VYA KISUKARI
Kisukari hakina kisababishi kimoja kinachofanana kwa kila mtu. Visababishi vyake hutofautiana kulingana na aina ya kisukari, historia ya familia, mfumo wa kinga na mambo mbalimbali yanayohusiana na mtindo wa maisha.
2.1 Urithi wa Kinasaba
Historia ya kisukari katika familia inaweza kuongeza uwezekano wa mtu kupata ugonjwa huu.
Ikiwa mzazi, ndugu au jamaa wa karibu ana kisukari, mtu anaweza kuwa na uwezekano mkubwa zaidi wa kupata ugonjwa huo kutokana na mchanganyiko wa vinasaba na mazingira ya maisha ya familia.
Hata hivyo, kuwa na historia ya kisukari katika familia hakumaanishi kwamba mtu lazima apate ugonjwa huo.
2.2 Uzito Kupita Kiasi na Unene wa Mwili
Uzito mkubwa, hasa mafuta yanayokusanyika eneo la tumbo, ni miongoni mwa vihatarishi muhimu vya kisukari cha aina ya pili.
Mafuta mengi mwilini yanaweza kuathiri namna seli zinavyoitikia insulini. Hali hii huitwa kitaalamu insulin resistance.
Kadiri hali hiyo inavyoendelea, kongosho linaweza kushindwa kuzalisha insulini ya kutosha kukidhi mahitaji ya mwili.
2.3 Kutofanya Mazoezi ya Mwili
Maisha yasiyohusisha shughuli za kutosha za mwili yanaweza kuongeza uwezekano wa kupata kisukari cha aina ya pili.
Mazoezi husaidia misuli kutumia glucose kama chanzo cha nishati na kuboresha mwitikio wa mwili kwa insulini.
Mtu anayekaa muda mrefu bila kutembea, kufanya mazoezi au kushughulisha mwili anaweza kuwa katika hatari kubwa zaidi, hasa anapokuwa na vihatarishi vingine.
2.4 Ulaji Usiofaa kwa Muda Mrefu
Mtindo wa ulaji unaweza kuchangia ongezeko la hatari ya kupata kisukari cha aina ya pili.
Ulaji unaotawaliwa na vyakula vyenye sukari nyingi, vinywaji vyenye sukari iliyoongezwa, vyakula vilivyosindikwa sana na vyakula vyenye nishati nyingi lakini virutubisho vichache unaweza kuchangia kuongezeka kwa uzito na matatizo ya kimetaboliki.
Hata hivyo, ni muhimu kuelewa kwamba kula chakula kimoja chenye sukari hakumaanishi kwamba mtu atapata kisukari moja kwa moja. Ugonjwa huu hutokana na mwingiliano wa vihatarishi mbalimbali.
2.5 Kuongezeka kwa Umri
Uwezekano wa kupata kisukari cha aina ya pili huongezeka kadiri umri unavyoongezeka.
Hii inaweza kuhusishwa na mabadiliko ya kimetaboliki, kupungua kwa shughuli za mwili na kuongezeka kwa uwezekano wa kuwa na uzito mkubwa.
Hata hivyo, kisukari kinaweza kuwapata watu wa umri wowote, wakiwemo vijana.
2.6 Shinikizo la Juu la Damu
Watu wenye shinikizo la juu la damu wanaweza kuwa na uwezekano mkubwa wa kuwa na matatizo mengine ya kimetaboliki yanayohusiana na kisukari.
Hali hizi zinaweza pia kuhusishwa na uzito mkubwa, kutofanya mazoezi na matatizo ya matumizi ya insulini mwilini.
2.7 Matatizo ya Kongosho
Kongosho ni kiungo muhimu kinachozalisha insulini.
Magonjwa yanayoharibu kongosho, kama vile uchochezi wa muda mrefu wa kongosho (chronic pancreatitis), yanaweza kuathiri uwezo wake wa kuzalisha insulini na kusababisha kisukari.
2.8 Mfumo wa Kinga Kushambulia Seli za Kongosho
Katika kisukari cha aina ya kwanza, mfumo wa kinga ya mwili hushambulia kimakosa seli za beta zilizopo kwenye kongosho.
Seli hizi ndizo zinazozalisha insulini.
Uharibifu wake husababisha mwili kushindwa kuzalisha insulini ya kutosha. Hali hii si matokeo ya kula sukari nyingi au kuwa na uzito mkubwa.
2.9 Historia ya Kisukari Wakati wa Ujauzito
Wanawake waliowahi kupata kisukari wakati wa ujauzito wana uwezekano mkubwa zaidi wa kupata kisukari cha aina ya pili baadaye katika maisha yao.
Historia hiyo ni muhimu kuzingatiwa hata baada ya kujifungua na kiwango cha sukari kurudi katika hali ya kawaida.
3. ATHARI NA MADHARA YA KISUKARI MWILINI
Kisukari kinapokuwa hakidhibitiwi vizuri kwa muda mrefu kinaweza kusababisha madhara makubwa katika viungo mbalimbali vya mwili.
Madhara haya hutokana zaidi na kiwango kikubwa cha sukari kwenye damu kinachoendelea kuathiri mishipa ya damu, mishipa ya fahamu na tishu mbalimbali.
3.1 Uharibifu wa Figo
Figo ni viungo muhimu vinavyosafisha damu na kuondoa uchafu pamoja na maji ya ziada mwilini.
Kiwango kikubwa cha sukari kwenye damu kwa muda mrefu kinaweza kuharibu vichujio vidogo vilivyopo kwenye figo.
Hali hii huitwa diabetic nephropathy.
Kadiri uharibifu unavyoendelea, uwezo wa figo kuchuja damu unaweza kupungua. Katika hatua za juu, mtu anaweza kupata ugonjwa sugu wa figo na hata kushindwa kwa figo.
3.2 Magonjwa ya Moyo
Kisukari huongeza hatari ya kupata magonjwa ya moyo kutokana na athari zake kwenye mishipa ya damu.
Mtu mwenye kisukari anaweza kuwa katika hatari kubwa zaidi ya:
- Kuziba kwa mishipa ya damu ya moyo.
- Maumivu ya kifua yanayotokana na upungufu wa damu kwenye moyo.
- Shambulizi la moyo.
- Kudhoofika kwa misuli ya moyo.
Hatari hii inaweza kuongezeka zaidi ikiwa mtu pia ana shinikizo la juu la damu au mafuta mengi kwenye damu.
3.3 Kiharusi
Kiwango kikubwa cha sukari kwenye damu kinaweza kuchangia uharibifu wa mishipa ya damu na kuongeza uwezekano wa kuziba au kupasuka kwa mishipa inayosambaza damu kwenye ubongo.
Hali hiyo inaweza kusababisha kiharusi (stroke).
Kiharusi kinaweza kuathiri uwezo wa kuongea, kutembea, kuona na kutumia sehemu mbalimbali za mwili.
3.4 Uharibifu wa Mishipa ya Fahamu
Moja ya madhara yanayoweza kuathiri maisha ya mtu mwenye kisukari ni uharibifu wa mishipa ya fahamu.
Hali hii huitwa diabetic neuropathy.
Inaweza kusababisha:
- Maumivu ya kuchoma kwenye miguu.
- Ganzi kwenye vidole.
- Kupoteza uwezo wa kuhisi joto au baridi.
- Maumivu yanayoongezeka wakati wa usiku.
- Kupungua kwa hisia kwenye nyayo.
- Udhaifu wa misuli katika baadhi ya wagonjwa.
Tatizo hili linaweza kuwa hatari kwa sababu mtu anaweza kupata jeraha mguuni bila kulihisi.
3.5 Uharibifu wa Macho na Kupoteza Uwezo wa Kuona
Kisukari kinaweza kuathiri mishipa midogo ya damu inayolisha retina, sehemu ya ndani ya jicho inayohusika na kuona.
Uharibifu huu huitwa diabetic retinopathy.
Katika hatua za mwanzo, mtu anaweza asione mabadiliko yoyote. Kadiri tatizo linavyoendelea, anaweza kupata:
- Kuona ukungu.
- Kuona madoadoa au vitu vinavyoelea mbele ya macho.
- Kupungua kwa uwezo wa kuona.
- Kutokwa na damu ndani ya jicho.
- Kupoteza uwezo wa kuona katika hali kali.
Kisukari pia huongeza uwezekano wa kupata mtoto wa jicho (cataract) na tatizo la shinikizo ndani ya jicho (glaucoma).
3.6 Vidonda Sugu vya Miguu
Vidonda vya miguu ni miongoni mwa matatizo yanayoweza kuleta madhara makubwa kwa watu wenye kisukari.
Madhara haya yanaweza kusababishwa na mchanganyiko wa mambo matatu:
- Uharibifu wa mishipa ya fahamu unaopunguza uwezo wa kuhisi maumivu.
- Mzunguko duni wa damu kwenye miguu.
- Kupungua kwa uwezo wa mwili kukabiliana na maambukizi.
Jeraha dogo linaweza kuendelea kuwa kidonda kikubwa ikiwa halitagunduliwa na kushughulikiwa mapema.
Katika hali kali, maambukizi yanaweza kuenea kwenye tishu za ndani na kusababisha kuoza kwa sehemu ya mguu (gangrene), jambo linaloweza kusababisha kukatwa kwa kiungo kilichoathirika.
3.7 Matatizo ya Mfumo wa Uzazi na Nguvu za Kiume
Kisukari kinaweza kuathiri mishipa ya damu na mfumo wa fahamu unaohusika katika utendaji wa viungo vya uzazi.
Kwa baadhi ya wanaume, hali hii inaweza kusababisha:
- Kupungua kwa uwezo wa kusimamisha uume.
- Kushindwa kudumisha uume wakati wa tendo la ndoa.
- Kupungua kwa hamu ya tendo la ndoa.
- Matatizo ya kufika kileleni.
Kwa wanawake, kisukari kinaweza kuongeza uwezekano wa kupata fangasi sehemu za siri, maambukizi yanayojirudia na matatizo mengine yanayoweza kuathiri afya ya uzazi.
3.8 Kudhoofika kwa Kinga ya Mwili
Kisukari kisichodhibitiwa vizuri kinaweza kuathiri utendaji wa seli zinazohusika na kupambana na maambukizi.
Matokeo yake, mtu anaweza kuwa katika hatari kubwa zaidi ya kupata maambukizi ya ngozi, njia ya mkojo na sehemu nyingine za mwili.
Baadhi ya maambukizi yanaweza kuwa makali zaidi na kuchukua muda mrefu kupona.
3.9 Matatizo ya Afya ya Kinywa
Kisukari kinaweza kuongeza uwezekano wa kupata matatizo ya fizi na meno.
Miongoni mwa matatizo hayo ni:
- Kuvimba kwa fizi.
- Kutokwa na damu kwenye fizi.
- Maambukizi ya fizi.
- Kukauka kwa mdomo.
- Kuongezeka kwa hatari ya kuoza kwa meno.
- Kupoteza meno kutokana na ugonjwa mkali wa fizi.
3.10 Matatizo ya Ngozi
Watu wenye kisukari wanaweza kupata mabadiliko mbalimbali ya ngozi.
Baadhi ya matatizo hayo ni ngozi kukauka, kuwashwa, maambukizi ya fangasi, majipu na mabadiliko ya rangi ya ngozi katika maeneo fulani.
Mabadiliko haya yanaweza kuathiri faraja ya mtu na wakati mwingine kuwa ishara ya matatizo mengine yanayohitaji uchunguzi.
3.11 Matatizo ya Ujauzito
Kisukari wakati wa ujauzito au kisukari kilichokuwepo kabla ya ujauzito kinaweza kuongeza hatari kwa mama na mtoto.
Madhara yanayoweza kujitokeza ni pamoja na:
- Mtoto kuzaliwa akiwa na uzito mkubwa.
- Shinikizo la damu wakati wa ujauzito.
- Kujifungua kwa njia ya upasuaji.
- Mtoto kupata kiwango kidogo cha sukari baada ya kuzaliwa.
- Kuongezeka kwa hatari ya matatizo mengine ya ujauzito.
Ndiyo maana ufuatiliaji wa afya ya mama na mtoto ni muhimu sana.
4. KWA NINI KISUKARI HAKIPASWI KUPUUZWA?
Changamoto kubwa ya kisukari ni kwamba madhara yake yanaweza kujengeka taratibu bila mtu kuyatambua.
Mtu anaweza kuendelea na shughuli zake za kila siku huku kiwango kikubwa cha sukari kikiendelea kuathiri mishipa ya damu, figo, macho na mfumo wa fahamu.
Wengine hugundua kuwa wana kisukari baada ya kupata matatizo ya kuona, ganzi ya miguu, vidonda vinavyochelewa kupona au changamoto za moyo.
Ni muhimu pia kufahamu kwamba ukubwa wa dalili hauonyeshi moja kwa moja kiwango cha madhara yaliyopo mwilini. Mtu anaweza kuwa na sukari iliyopanda kwa muda mrefu bila kujisikia vibaya.
Kwa hiyo, ufahamu wa ugonjwa huu unapaswa kwenda sambamba na uchunguzi wa afya.
5. DALILI HATARI ZINAZOHITAJI HUDUMA YA HARAKA
Kuna hali zinazoweza kuashiria kuwa kisukari kimefikia kiwango hatari na zinahitaji huduma ya dharura.
Dalili hizo ni pamoja na:
- Kutapika mara kwa mara.
- Maumivu makali ya tumbo.
- Kupumua kwa haraka au kwa shida.
- Harufu ya matunda kwenye pumzi.
- Kuchanganyikiwa.
- Udhaifu mkubwa wa mwili.
- Kupoteza fahamu.
Dalili hizi zinaweza kuhusishwa na matatizo makubwa ya sukari kwenye damu, kama vile diabetic ketoacidosis au hyperosmolar hyperglycemic state.
Mtu mwenye dalili hizi anapaswa kufikishwa hospitalini haraka.
HITIMISHO
Kisukari ni ugonjwa unaohitaji uelewa, umakini na ufuatiliaji wa afya. Dalili zake zinaweza kuanza taratibu na wakati mwingine zisiwe rahisi kuzitambua katika hatua za mwanzo.
Kukojoa mara kwa mara, kiu isiyo ya kawaida, njaa ya mara kwa mara, kupungua uzito bila sababu, uchovu, kuona ukungu, ganzi ya miguu na vidonda kuchelewa kupona ni miongoni mwa ishara zinazopaswa kupewa umuhimu.
Vilevile, kuelewa visababishi na vihatarishi vyake kunasaidia mtu kutambua mambo yanayoweza kuongeza uwezekano wa kupata ugonjwa huu.
Kisukari kisichodhibitiwa kinaweza kuathiri moyo, figo, macho, mishipa ya fahamu, miguu na mfumo wa uzazi. Hata hivyo, madhara mengi yanaweza kupunguzwa kwa kugundua ugonjwa mapema na kufuata ufuatiliaji unaofaa.
Usisubiri dalili ziwe kali ndipo uanze kuzingatia afya yako. Fahamu hali ya mwili wako, zingatia mabadiliko unayoyaona na usipuuze umuhimu wa kupima kiwango cha sukari kwenye damu.
