DALILI ZA KISUKARI: VISABABISHI, ATHARI NA TIBA SAHIHI
UTANGULIZI
Je, umewahi kujikuta ukihisi kiu mara kwa mara hata baada ya kunywa maji? Je, unakojoa mara nyingi, unachoka haraka, unaona kama macho yako yanapoteza uwezo wa kuona vizuri au unahisi njaa muda mfupi baada ya kula?
Huenda umewahi kuzipuuza dalili hizi ukidhani zinatokana na uchovu, umri, kazi nyingi au mabadiliko ya kawaida ya mwili. Hata hivyo, dalili kama hizi zinaweza kuwa miongoni mwa ishara za awali za kisukari.
Kisukari ni changamoto ya kiafya inayoweza kuathiri mfumo mzima wa mwili ikiwa kiwango cha sukari kwenye damu kitaendelea kuwa juu kwa muda mrefu bila kudhibitiwa ipasavyo. Kinachofanya hali hii kuwa ya kuhitaji umakini mkubwa ni kwamba baadhi ya watu wanaweza kuwa na kisukari kwa muda mrefu bila kutambua kinachoendelea ndani ya miili yao.
Watu wengi hugundua kuwa wana kisukari baada ya kuanza kupata dalili zinazoonekana, huku wengine wakibaini hali hiyo kupitia vipimo vya kawaida vya afya.
Ni muhimu kuelewa kwamba kisukari si ugonjwa unaopaswa kusubiri hadi dalili ziwe nyingi au kali ndipo uchukue hatua za kutambua hali yako.
1. KISUKARI NI NINI?
Kisukari ni ugonjwa unaotokea pale mwili unaposhindwa kuzalisha insulini ya kutosha au kushindwa kuitumia insulini ipasavyo, hali inayosababisha kiwango cha sukari kwenye damu kuongezeka.
Insulini ni homoni inayozalishwa na kongosho. Kazi yake kuu ni kusaidia sukari inayopatikana kwenye damu kuingia ndani ya seli za mwili ili kutumika kama chanzo cha nishati.
Unapokula vyakula vyenye wanga, mwili huvibadilisha kuwa glukosi ambayo huingia kwenye mfumo wa damu. Katika mazingira ya kawaida, insulini husaidia kudhibiti kiwango cha glukosi hiyo.
Hata hivyo, mfumo huu unapovurugika, sukari inaweza kuendelea kujikusanya kwenye damu na kusababisha hali inayojulikana kama kisukari.
Kisukari kina aina kuu zifuatazo:
Kisukari cha Aina ya Kwanza (Type 1 Diabetes)
Hutokea pale mfumo wa kinga ya mwili unaposhambulia kimakosa seli za kongosho zinazozalisha insulini. Matokeo yake ni mwili kushindwa kuzalisha insulini ya kutosha. Aina hii inaweza kutokea katika umri wowote, ingawa mara nyingi huanza utotoni au katika ujana.
Kisukari cha Aina ya Pili (Type 2 Diabetes)
Hii ndiyo aina inayopatikana kwa watu wengi. Hutokea pale seli za mwili zinapopunguza uwezo wa kuitikia insulini ipasavyo, hali inayojulikana kama usugu wa insulini. Baadaye kongosho linaweza kushindwa kuzalisha insulini ya kutosha kukidhi mahitaji ya mwili.
Kisukari cha Ujauzito (Gestational Diabetes)
Hiki hutokea wakati wa ujauzito kutokana na mabadiliko ya homoni yanayoathiri namna mwili unavyotumia insulini. Hata kama kiwango cha sukari kinaweza kurejea katika hali ya kawaida baada ya kujifungua, mwanamke aliyewahi kuwa na kisukari cha ujauzito huwa na uwezekano mkubwa zaidi wa kupata kisukari cha aina ya pili baadaye.
2. DALILI ZA KISUKARI
Dalili za kisukari zinaweza kutofautiana kulingana na aina ya kisukari, kiwango cha sukari kwenye damu na muda ambao hali hiyo imekuwepo.
Wakati mwingine dalili huanza taratibu kiasi kwamba mtu anaweza kuendelea na shughuli zake za kawaida bila kutambua kuwa ana tatizo la kiafya.
Zifuatazo ni dalili muhimu unazopaswa kuzifahamu.
2.1 Kukojoa Mara kwa Mara
Moja ya dalili zinazoweza kuashiria kisukari ni kukojoa mara nyingi kuliko kawaida, hasa nyakati za usiku.
Sukari inapokuwa nyingi kwenye damu, figo hujaribu kuondoa kiwango hicho cha ziada kupitia mkojo. Katika mchakato huo, mwili unaweza kupoteza maji mengi zaidi.
Ndiyo maana mtu mwenye sukari iliyopanda anaweza kujikuta akiamka mara kadhaa usiku kwenda kukojoa.
Ikiwa umeanza kuona mabadiliko haya bila sababu inayoeleweka, ni muhimu kuchunguza hali yako ya kiafya.
2.2 Kiu Kupita Kiasi
Je, unakunywa maji mara kwa mara lakini bado unahisi kiu?
Kiu isiyo ya kawaida inaweza kuwa dalili ya kuongezeka kwa sukari kwenye damu. Hii hutokea kwa sababu mwili unapopoteza maji mengi kupitia mkojo, hujaribu kufidia upungufu huo kwa kuongeza hisia ya kiu.
Baadhi ya watu hujikuta wakibeba chupa ya maji kila wanapoenda kwa sababu wanahisi kiu mara kwa mara.
2.3 Njaa ya Mara kwa Mara
Mtu mwenye kisukari anaweza kuhisi njaa hata baada ya kula chakula cha kutosha.
Hali hii inaweza kutokea kwa sababu sukari iliyopo kwenye damu haingii vizuri kwenye seli za mwili ili kutumika kama nishati.
Matokeo yake, mwili unaweza kuendelea kutoa ishara za kuhitaji chakula licha ya kuwa kiwango cha sukari kwenye damu kiko juu.
2.4 Kupungua Uzito Bila Kutarajia
Kupungua uzito bila kufanya mabadiliko ya makusudi katika lishe au mazoezi ni dalili inayopaswa kupewa umuhimu.
Mwili unaposhindwa kutumia glukosi ipasavyo, unaweza kuanza kutumia mafuta na misuli kama vyanzo vya nishati.
Hali hii inaweza kusababisha kupungua kwa uzito bila sababu inayoonekana.
Dalili hii inaweza kujitokeza zaidi kwa baadhi ya watu wenye kisukari cha aina ya kwanza, lakini pia inaweza kuonekana katika kisukari cha aina ya pili.
2.5 Uchovu na Kukosa Nguvu za Mwili
Je, unahisi uchovu hata baada ya kupumzika? Je, shughuli ambazo zamani ulikuwa unazifanya kwa urahisi sasa zinakuchosha haraka?
Kiwango cha sukari kinapokuwa juu na mwili unaposhindwa kuitumia vizuri, seli zinaweza kukosa nishati inayohitajika kwa shughuli mbalimbali.
Hali hii inaweza kusababisha uchovu wa mara kwa mara, udhaifu na kupungua kwa uwezo wa kufanya kazi za kila siku.
2.6 Kuona Ukungu au Kupungua kwa Uwezo wa Kuona
Mabadiliko ya kiwango cha sukari kwenye damu yanaweza kuathiri uwiano wa maji ndani ya lenzi ya jicho na kusababisha kuona ukungu.
Mtu anaweza kuona maandishi kwa shida, kushindwa kusoma vizuri au kuhisi kwamba uwezo wake wa kuona unabadilika mara kwa mara.
Ikiwa sukari itaendelea kuwa juu kwa muda mrefu, inaweza kuharibu mishipa midogo ya damu inayolisha retina na kusababisha tatizo linalojulikana kama diabetic retinopathy.
2.7 Vidonda Kuchelewa Kupona
Kuchelewa kupona kwa vidonda ni miongoni mwa dalili zinazoweza kuhusishwa na kisukari kisichodhibitiwa vizuri.
Sukari nyingi kwenye damu inaweza kuathiri mzunguko wa damu, mishipa ya fahamu na uwezo wa mwili kukabiliana na maambukizi.
Matokeo yake, jeraha dogo linaweza kuchukua muda mrefu kupona na wakati mwingine kupata maambukizi.
2.8 Ganzi, Kuwaka Moto au Kuchomachoma Miguu
Baadhi ya watu wenye kisukari hupata hisia zisizo za kawaida kwenye miguu na mikono.
Unaweza kuhisi:
- Miguu kuwaka moto.
- Kuchomachoma kama sindano.
- Ganzi kwenye vidole.
- Maumivu yanayojitokeza hasa nyakati za usiku.
- Kupungua kwa uwezo wa kuhisi mguso.
Hali hii inaweza kuhusishwa na kuharibika kwa mishipa ya fahamu kutokana na kiwango kikubwa cha sukari kwenye damu kwa muda mrefu.
2.9 Maambukizi ya Mara kwa Mara
Kisukari kisichodhibitiwa vizuri kinaweza kuongeza uwezekano wa kupata baadhi ya maambukizi.
Maambukizi yanaweza kujitokeza kwenye ngozi, njia ya mkojo na sehemu za siri.
Kwa baadhi ya watu, maambukizi yanaweza kujirudia mara kwa mara au kuchukua muda mrefu kupona.
2.10 Ngozi Kuwasha na Kukauka
Ngozi kuwasha, kukauka au kupoteza unyevunyevu inaweza kuonekana kwa baadhi ya watu wenye kisukari.
Hali hii inaweza kuhusishwa na upungufu wa maji mwilini, mabadiliko ya mzunguko wa damu na matatizo mengine yanayohusiana na kiwango cha sukari.
2.11 Kukauka kwa Mdomo
Mtu anaweza kupata ukavu wa mdomo unaojirudia, hasa pale mwili unapopoteza maji mengi kutokana na kukojoa mara kwa mara.
Hali hii inaweza kuambatana na kiu, midomo kukauka na kuhisi kutokuwa na unyevunyevu wa kutosha mdomoni.
2.12 Maumivu au Mabadiliko ya Hisia Katika Miguu
Watu wengine hupata maumivu ya miguu, kupungua kwa hisia au kushindwa kutambua vizuri kama wamekanyaga kitu chenye ncha kali.
Hili ni jambo linalopaswa kupewa uzito kwa sababu kupungua kwa hisia kunaweza kufanya majeraha ya miguu yasitambulike mapema.
Muhimu: Si lazima mtu mwenye kisukari awe na dalili zote hizi. Wengine wanaweza kuwa na dalili chache, na wengine wasiwe na dalili zinazoonekana kabisa. Vipimo vya sukari kwenye damu na HbA1c ni muhimu katika kutambua hali hii.
3. VISABABISHI VYA KISUKARI
Kisukari hakisababishwi na jambo moja pekee. Chanzo chake hutegemea aina ya kisukari, mazingira ya mtu, urithi wa vinasaba na namna mwili unavyofanya kazi.
Kwa kisukari cha aina ya pili, kuna mambo mbalimbali yanayoweza kuongeza uwezekano wa kupata ugonjwa huu.
3.1 Lishe Isiyofaa
Matumizi ya mara kwa mara ya vyakula vyenye sukari nyingi, vinywaji vyenye sukari, vyakula vilivyosindikwa sana na vyakula vyenye kalori nyingi yanaweza kuchangia kuongezeka kwa uzito na usugu wa insulini.
Baadhi ya vyakula vinavyohitaji kuzingatiwa ni:
- Vinywaji baridi vyenye sukari nyingi.
- Juisi zilizoongezwa sukari.
- Keki na biskuti zenye sukari nyingi.
- Pipi na peremende.
- Vyakula vya kukaanga mara kwa mara.
- Vyakula vya haraka vyenye mafuta na kalori nyingi.
- Matumizi ya kupita kiasi ya vyakula vilivyotengenezwa kwa unga uliokobolewa.
Ni muhimu kuelewa kwamba ulaji wa chakula kimoja pekee hausababishi moja kwa moja kisukari. Kinachozingatiwa ni mfumo wa lishe kwa ujumla, kiasi cha chakula na mazingira mengine ya kiafya.
3.2 Uzito Mkubwa wa Mwili
Uzito mkubwa, hasa mafuta yanayojikusanya eneo la tumbo, unaweza kuongeza uwezekano wa kupata usugu wa insulini.
Kadiri mwili unavyopata changamoto katika kutumia insulini, ndivyo kongosho linavyoweza kuhitajika kufanya kazi kubwa zaidi ili kusaidia kudhibiti sukari kwenye damu.
Hata hivyo, mtu mwenye uzito wa kawaida pia anaweza kupata kisukari.
3.3 Kutofanya Mazoezi ya Mwili
Kutokuwa na shughuli za kutosha za kimwili kunaweza kuongeza hatari ya kupata kisukari cha aina ya pili.
Mazoezi husaidia misuli kutumia glukosi na kuboresha mwitikio wa mwili kwa insulini.
Mtu anayekaa muda mrefu bila kutembea au kufanya shughuli za kimwili anaweza kuwa katika hatari kubwa zaidi, hasa anapokuwa na sababu nyingine za hatari.
3.4 Historia ya Kisukari Katika Familia
Ikiwa mzazi, kaka, dada au ndugu wa karibu ana kisukari cha aina ya pili, uwezekano wako wa kupata hali hiyo unaweza kuwa mkubwa zaidi.
Hii inahusishwa na urithi wa vinasaba pamoja na baadhi ya mazingira na mifumo ya maisha inayoweza kufanana ndani ya familia.
3.5 Kuongezeka kwa Umri
Hatari ya kupata kisukari cha aina ya pili huongezeka kadiri umri unavyoongezeka, ingawa ugonjwa huu unaweza pia kuwapata vijana na watu wenye umri mdogo.
Mabadiliko ya kimetaboliki, kupungua kwa shughuli za mwili na mambo mengine yanayohusiana na umri yanaweza kuchangia ongezeko la hatari.
3.6 Usugu wa Insulini
Hii ni mojawapo ya sababu muhimu katika maendeleo ya kisukari cha aina ya pili.
Usugu wa insulini hutokea pale seli za mwili zinapopunguza uwezo wa kuitikia insulini.
Katika hali hiyo, kongosho linaweza kuongeza uzalishaji wa insulini ili kujaribu kudhibiti sukari. Kadiri muda unavyopita, uwezo wa kongosho kukidhi mahitaji ya mwili unaweza kupungua.
3.7 Historia ya Kisukari Wakati wa Ujauzito
Wanawake waliowahi kupata kisukari wakati wa ujauzito wana uwezekano mkubwa zaidi wa kupata kisukari cha aina ya pili katika maisha yao ya baadaye.
Hii ndiyo sababu ufuatiliaji wa afya baada ya kujifungua ni muhimu.
3.8 Presha ya Juu na Mabadiliko ya Mafuta Katika Damu
Presha ya juu, kiwango kikubwa cha triglycerides na mabadiliko ya cholesterol vinaweza kuambatana na usugu wa insulini na kuongeza hatari ya matatizo ya kimetaboliki.
Mambo haya yanahitaji kufuatiliwa kwa sababu yanaweza pia kuongeza hatari ya magonjwa ya moyo na mishipa ya damu.
3.9 Msongo wa Mawazo wa Muda Mrefu
Msongo wa mawazo unaweza kuathiri homoni zinazohusika katika udhibiti wa sukari kwenye damu.
Homoni kama cortisol zinaweza kuongeza kiwango cha sukari, hasa katika mazingira ya msongo wa muda mrefu.
Hata hivyo, msongo wa mawazo peke yake si chanzo cha moja kwa moja cha kila aina ya kisukari.
3.10 Matatizo ya Homoni na Baadhi ya Hali za Kiafya
Baadhi ya matatizo ya homoni, kama vile ugonjwa wa ovari zenye vifuko vingi (PCOS), yanaweza kuhusishwa na usugu wa insulini na kuongeza hatari ya kisukari cha aina ya pili.
Pia, baadhi ya magonjwa ya kongosho yanaweza kuathiri uzalishaji wa insulini.
4. ATHARI ZA KISUKARI MWILINI
Kisukari kisipodhibitiwa vizuri kinaweza kusababisha madhara makubwa katika mifumo mbalimbali ya mwili.
Changamoto kubwa ni kwamba baadhi ya madhara haya huanza taratibu na yanaweza kuendelea kwa muda mrefu kabla mtu hajayatambua.
4.1 Kuharibika kwa Figo
Figo ni viungo muhimu vinavyosaidia kuchuja damu na kuondoa uchafu mwilini.
Kiwango kikubwa cha sukari kwenye damu kwa muda mrefu kinaweza kuharibu mishipa midogo ya damu inayochuja uchafu ndani ya figo.
Hali hii inaweza kusababisha ugonjwa wa figo unaohusishwa na kisukari, unaojulikana kama diabetic kidney disease.
Katika hatua za mwanzo, mtu anaweza asiwe na dalili zozote. Kadiri tatizo linavyoendelea, uwezo wa figo kuchuja damu unaweza kupungua.
Katika hali kali, figo zinaweza kushindwa kufanya kazi ipasavyo.
4.2 Magonjwa ya Moyo
Kisukari kinaweza kuongeza hatari ya kupata magonjwa ya moyo na mishipa ya damu.
Sukari nyingi kwenye damu kwa muda mrefu inaweza kuchangia uharibifu wa mishipa ya damu na kuharakisha mkusanyiko wa mafuta kwenye kuta zake.
Hali hii inaweza kuongeza uwezekano wa kupata:
- Shambulio la moyo.
- Kuziba kwa mishipa ya moyo.
- Kiharusi.
- Matatizo ya mzunguko wa damu.
Hatari huwa kubwa zaidi ikiwa kisukari kinaambatana na presha ya juu, uvutaji sigara au matatizo ya mafuta kwenye damu.
4.3 Kuharibika kwa Mishipa ya Fahamu
Kisukari kinaweza kuathiri mishipa ya fahamu, hasa kwenye miguu na mikono.
Mtu anaweza kupata maumivu, ganzi, kuwaka moto, kuchomachoma au kupungua kwa hisia.
Tatizo hili linajulikana kama diabetic neuropathy.
Katika hali nyingine, mtu anaweza kupata matatizo ya mishipa ya fahamu inayodhibiti shughuli za ndani ya mwili, kama vile mfumo wa mmeng'enyo wa chakula na udhibiti wa mapigo ya moyo.
4.4 Kupoteza Uwezo wa Kuona
Madhara ya kisukari kwenye macho yanaweza kuwa makubwa ikiwa kiwango cha sukari kitaendelea kuwa juu kwa muda mrefu.
Kisukari kinaweza kuharibu mishipa midogo ya damu ya retina, hali inayojulikana kama diabetic retinopathy.
Matatizo mengine yanayoweza kuhusishwa na kisukari ni pamoja na mtoto wa jicho (cataracts) na shinikizo la juu ndani ya jicho (glaucoma).
Ikiwa hali hizi hazitatambuliwa na kushughulikiwa kwa wakati, zinaweza kusababisha kupungua kwa uwezo wa kuona na hata upofu.
4.5 Vidonda vya Miguu na Hatari ya Kukatwa Viungo
Madhara ya kisukari kwenye mishipa ya fahamu na mzunguko wa damu yanaweza kuathiri sana miguu.
Mtu anaweza kupata jeraha dogo bila kulihisi. Kwa sababu ya mzunguko duni wa damu na changamoto za kinga ya mwili, jeraha hilo linaweza kuchelewa kupona au kupata maambukizi.
Katika hali kali, maambukizi na uharibifu wa tishu vinaweza kusababisha ulazima wa kukatwa sehemu ya kidole, mguu au kiungo kingine ili kuzuia madhara makubwa zaidi.
Ndiyo maana afya ya miguu inahitaji uangalizi wa karibu kwa mtu mwenye kisukari.
4.6 Matatizo ya Ngozi
Kisukari kinaweza kuathiri afya ya ngozi kwa namna mbalimbali.
Baadhi ya watu hupata ngozi kavu, kuwasha, maambukizi ya bakteria au fangasi na vidonda vinavyochukua muda mrefu kupona.
Mabadiliko haya yanaweza kuathiri faraja ya mtu na ubora wa maisha yake.
4.7 Matatizo ya Mfumo wa Mmeng'enyo wa Chakula
Kisukari kinaweza kuathiri mishipa ya fahamu inayodhibiti mfumo wa mmeng'enyo wa chakula.
Hali hii inaweza kusababisha tatizo linalojulikana kama gastroparesis, ambapo tumbo huchelewa kutoa chakula kwenda kwenye utumbo mdogo.
Dalili zake zinaweza kujumuisha:
- Kushiba haraka.
- Tumbo kujaa gesi.
- Kichefuchefu.
- Kutapika.
- Maumivu ya tumbo.
- Mabadiliko ya mfumo wa choo.
4.8 Matatizo ya Afya ya Kinywa
Kisukari kisichodhibitiwa vizuri kinaweza kuongeza uwezekano wa kupata matatizo ya fizi na maambukizi ya kinywa.
Mtu anaweza kupata fizi kuvimba, kutoka damu wakati wa kupiga mswaki, harufu mbaya ya kinywa na maambukizi yanayojirudia.
4.9 Matatizo ya Uwezo wa Kujamiiana
Kisukari kinaweza kuathiri mishipa ya fahamu na mzunguko wa damu unaohusika katika utendaji wa mfumo wa uzazi.
Kwa wanaume, kinaweza kuchangia tatizo la kushindwa kusimamisha au kudumisha uume (erectile dysfunction).
Kwa wanawake, kinaweza kuhusishwa na ukavu wa sehemu za siri, maumivu wakati wa kujamiiana na maambukizi yanayojirudia.
4.10 Kupungua kwa Ubora wa Maisha
Kisukari kinapoambatana na madhara mbalimbali, kinaweza kuathiri shughuli za kila siku, uwezo wa kufanya kazi, usingizi na ustawi wa kihisia.
Mtu anaweza kupata wasiwasi kutokana na mabadiliko ya afya yake, gharama za ufuatiliaji na hofu ya madhara ya muda mrefu.
Hali hii inaonyesha kwa nini ni muhimu kukifahamu kisukari mapema na kutambua athari zake kabla hazijawa kubwa.
5. ATHARI ZA KISUKARI KINAPOPANDA SANA KWA GHAFla
Mbali na madhara yanayojitokeza taratibu, sukari inapopanda sana inaweza kusababisha dharura za kiafya.
Mojawapo ni diabetic ketoacidosis (DKA), hali inayoweza kutokea pale mwili unapokosa insulini ya kutosha na kuanza kuzalisha ketoni nyingi.
Dalili zinaweza kujumuisha:
- Kichefuchefu na kutapika.
- Maumivu ya tumbo.
- Kiu kali.
- Kukojoa mara nyingi.
- Kupumua kwa kasi au kwa kina.
- Harufu ya matunda kwenye pumzi.
- Kuchanganyikiwa au kupoteza fahamu.
Pia kuna hali nyingine hatari inayojulikana kama hyperosmolar hyperglycemic state (HHS), ambayo inaweza kusababisha upungufu mkubwa wa maji mwilini, kuchanganyikiwa na kupoteza fahamu.
Hali hizi zinahitaji huduma ya dharura ya hospitali. Ikiwa una dalili hizo, usisubiri zipotee zenyewe.
