DALILI ZA KISUKARI ZA AWALI, KATI NA HATARI
Kisukari ni ugonjwa unaoweza kuanza na mabadiliko madogo sana mwilini ambayo si rahisi kuyatambua. Katika hatua za mwanzo, mtu anaweza kuendelea na shughuli zake za kila siku bila kuhisi kwamba kuna tatizo kubwa linaloendelea katika mfumo wake wa kimetaboliki. Kadiri kiwango cha sukari kwenye damu kinavyoongezeka na kubaki juu kwa muda mrefu, mabadiliko mbalimbali huanza kujitokeza katika utendaji wa viungo na mifumo ya mwili.
Jambo muhimu kuelewa ni kwamba dalili za kisukari hazijitokezi kwa sababu moja. Kila dalili ina utaratibu wake wa kibayolojia unaohusisha mabadiliko katika kiwango cha glukosi, utendaji wa insulini, usawa wa maji na madini mwilini, mishipa ya damu, mfumo wa fahamu na michakato ya kimetaboliki.
Dalili zinaweza kutofautiana kati ya mtu mmoja na mwingine. Baadhi ya watu huanza kuona mabadiliko ya taratibu, wengine hupata dalili zinazoonekana wazi ndani ya muda mfupi, na wengine wanaweza kuwa na kisukari kwa miaka kadhaa bila dalili zozote zinazoonekana.
Katika makala hii, tutachunguza dalili za kisukari kwa makundi matatu ya kuelezea maendeleo na uzito wa dalili: dalili za awali, dalili za kati na dalili hatari zinazohitaji uangalizi wa haraka wa kitabibu.
Ni muhimu kufahamu kwamba makundi haya si hatua rasmi za utambuzi wa kisukari. Mgonjwa anaweza kupata dalili hatari hata wakati ugonjwa ndio kwanza unagunduliwa.
SEHEMU YA KWANZA: DALILI ZA KISUKARI ZA AWALI
Dalili za awali ni mabadiliko yanayoweza kuanza kujitokeza wakati kiwango cha glukosi kwenye damu kinapokuwa juu kuliko kawaida.
Katika hatua hii, mwili bado unaweza kuwa na uwezo wa kufanya baadhi ya shughuli zake za kawaida, lakini mfumo wa kudhibiti sukari tayari umeanza kupata changamoto.
1. Kukojoa Mara kwa Mara (Frequent Urination – Polyuria)
Hii ni mojawapo ya dalili zinazojulikana sana za kisukari.
Mtu anaweza kujikuta akienda haja ndogo mara nyingi kuliko ilivyo kawaida kwake, hata kama hajatumia maji mengi.
Kwa nini dalili hii hutokea?
Kwa kawaida, figo huchuja damu na kurudisha glukosi nyingi kwenye mzunguko wa damu badala ya kuiacha ipotee kupitia mkojo.
Hata hivyo, kiwango cha glukosi kinapozidi uwezo wa figo kuirudisha yote kwenye damu, sehemu ya glukosi huanza kuingia kwenye mkojo.
Glukosi hiyo inapokuwa kwenye mkojo, huongeza mkusanyiko wa chembechembe zinazoyeyuka ndani yake. Hali hii huongeza shinikizo la osmotic na kuzuia maji yasirudishwe kikamilifu kutoka kwenye mirija ya figo kwenda kwenye damu.
Maji mengi zaidi hubaki kwenye mkojo na hatimaye hutolewa nje ya mwili.
Utaratibu huu unajulikana kitaalamu kama Osmotic Diuresis.
Matokeo yake ni kuongezeka kwa kiasi cha mkojo na mtu kukojoa mara nyingi zaidi.
2. Kiu Kupita Kiasi (Excessive Thirst – Polydipsia)
Mgonjwa anaweza kuhisi kiu mara kwa mara, hata baada ya kunywa maji.
Kwa nini dalili hii hutokea?
Kama tulivyoeleza, kiwango kikubwa cha glukosi kinapoingia kwenye mkojo, maji mengi hutolewa pamoja nayo.
Hali hii husababisha kupungua kwa maji mwilini na kuongezeka kwa mkusanyiko wa chembechembe zinazoyeyuka kwenye damu.
Mabadiliko hayo hutambuliwa na sehemu maalumu ya ubongo inayoitwa Hypothalamus, ambayo inahusika katika kudhibiti kiu na uwiano wa maji mwilini.
Ubongo hutuma ishara ya kiu ili kumfanya mtu atafute maji na kunywa.
Ndiyo maana mtu mwenye kisukari anaweza kujikuta akinywa maji mara kwa mara lakini bado akahisi kiu.
Kwa hiyo, kiu nyingi katika kisukari si suala la kawaida la kutaka kunywa maji tu. Inaweza kuwa ishara kwamba mwili unapoteza maji mengi kutokana na ongezeko la sukari kwenye damu.
3. Njaa ya Mara kwa Mara (Excessive Hunger – Polyphagia)
Mtu anaweza kuhisi njaa hata baada ya kula chakula cha kutosha.
Kwa nini dalili hii hutokea?
Baada ya kula, chakula huvunjwa na kuwa virutubisho mbalimbali, ikiwemo glukosi.
Glukosi huingia kwenye damu na kusafirishwa kwenda kwenye seli mbalimbali kwa ajili ya matumizi ya nishati.
Hata hivyo, insulini inapokuwa haitoshi au seli zinapokuwa na upinzani dhidi ya insulini, matumizi ya glukosi na baadhi ya seli hupungua.
Kwa hiyo, licha ya kuwa na glukosi nyingi kwenye damu, mwili unaweza kuwa na changamoto ya kuitumia ipasavyo kama chanzo cha nishati.
Mabadiliko haya yanaweza kuathiri mifumo inayodhibiti hamu ya kula na kusababisha mtu kuhisi njaa mara kwa mara.
Ni muhimu kuelewa kwamba si kila mtu mwenye kisukari hupata njaa nyingi. Dalili hii inaweza kutofautiana kulingana na aina ya kisukari na hali ya kimetaboliki ya mgonjwa.
4. Uchovu na Kukosa Nguvu za Mwili (Fatigue)
Hii ni dalili inayoweza kuathiri uwezo wa mtu kufanya shughuli zake za kawaida.
Mtu anaweza kuamka asubuhi akiwa amechoka, kuhisi mwili mzito, kukosa nguvu wakati wa kufanya kazi au kuchoka haraka kuliko kawaida.
Kwa nini dalili hii hutokea?
Kuna mifumo kadhaa inayochangia hali hii.
Kwanza, insulini inapokuwa haitoshi au mwili unapokuwa na upinzani dhidi yake, matumizi ya glukosi na seli za misuli na baadhi ya tishu nyingine yanaweza kupungua.
Pili, mwili unapopoteza maji mengi kupitia mkojo, unaweza kupata upungufu wa maji mwilini. Hali hii inaweza kuathiri mzunguko wa damu na uwiano wa madini muhimu kama sodiamu na potasiamu.
Tatu, mwili unapokosa uwezo wa kutumia nishati kwa ufanisi unaotakiwa, michakato ya kimetaboliki inaweza kuvurugika.
Mchanganyiko wa mabadiliko haya unaweza kusababisha uchovu, udhaifu na kupungua kwa uwezo wa kufanya kazi.
5. Kuona Ukungu (Blurred Vision)
Mgonjwa anaweza kuona maandishi kwa shida, vitu vikionekana kama havina ukali wa kawaida au uwezo wa kuona ukibadilika mara kwa mara.
Kwa nini dalili hii hutokea?
Glukosi inapoongezeka kwenye damu, inaweza kubadilisha usawa wa maji ndani ya lenzi ya jicho.
Mabadiliko hayo yanaweza kuathiri umbo na uwezo wa lenzi kulenga mwanga kwenye retina.
Matokeo yake, mtu anaweza kuona ukungu au kupata mabadiliko ya muda katika uwezo wa kuona.
Hata hivyo, kuona ukungu kwa mtu mwenye kisukari kunaweza pia kuhusishwa na uharibifu wa mishipa midogo ya damu kwenye retina, unaojulikana kama Diabetic Retinopathy.
Ni muhimu kutofautisha mabadiliko ya muda ya lenzi na uharibifu wa retina, kwa sababu ni matatizo mawili tofauti yanayohitaji uchunguzi.
6. Kukauka kwa Mdomo (Dry Mouth)
Baadhi ya watu wenye kisukari hupata hali ya mdomo kukauka mara kwa mara.
Kwa nini dalili hii hutokea?
Kiwango kikubwa cha sukari kinapoongeza utoaji wa maji kupitia mkojo, mwili unaweza kupoteza maji mengi kuliko yanayorejeshwa.
Upungufu wa maji unaweza kupunguza kiwango cha mate yanayozalishwa na tezi za mate.
Mate yana kazi muhimu katika kulainisha kinywa, kusaidia kumeza chakula na kulinda meno na tishu za ndani ya mdomo.
Mate yanapopungua, mtu anaweza kuhisi ulimi umekauka, koo kukauka na kupata usumbufu wakati wa kula au kuzungumza.
7. Kupungua kwa Uzito Bila Sababu Inayoeleweka (Unexplained Weight Loss)
Mtu anaweza kupungua uzito bila kubadilisha kwa makusudi lishe au kiwango cha mazoezi.
Kwa nini dalili hii hutokea?
Insulini inapokuwa haitoshi sana, mwili hushindwa kutumia glukosi ipasavyo kwa ajili ya kupata nishati.
Katika hali hiyo, mwili huanza kutumia akiba ya mafuta na protini za misuli kama vyanzo vya nishati.
Mchakato wa kuvunjwa kwa mafuta huitwa Lipolysis, wakati kuvunjwa kwa protini za misuli huitwa Proteolysis.
Aidha, glukosi inapopotea kupitia mkojo, mwili hupoteza sehemu ya nishati ambayo ingeweza kutumiwa.
Mchanganyiko wa michakato hii unaweza kusababisha kupungua kwa uzito.
Dalili hii inaweza kuwa ya haraka zaidi katika kisukari cha aina ya kwanza, lakini pia inaweza kutokea katika kisukari cha aina ya pili kisipodhibitiwa vizuri.
SEHEMU YA PILI: DALILI ZA KISUKARI ZA KATI
Dalili za kundi hili zinaweza kuhusisha mabadiliko yanayoendelea katika mfumo wa fahamu, ngozi, misuli, mzunguko wa damu na uwezo wa mwili kupambana na maambukizi.
Baadhi yake hujitokeza wakati kiwango cha sukari kimeendelea kuwa juu kwa muda mrefu.
8. Ganzi, Kuchomachoma na Kuwaka Moto Kwenye Miguu au Mikono (Peripheral Neuropathy)
Mtu anaweza kuhisi miguu inawaka moto, kuchomachoma kama sindano, kufa ganzi au kupata maumivu yanayofanana na mshtuko wa umeme.
Dalili hizi zinaweza kuanza kwenye vidole vya miguu na kuenea taratibu kuelekea sehemu nyingine.
Kwa nini dalili hii hutokea?
Kiwango cha glukosi kinapokuwa juu kwa muda mrefu, kinaweza kuanzisha michakato ya kibayokemikali inayoharibu seli za neva.
Miongoni mwa michakato hiyo ni:
- Kuongezeka kwa msongo wa kioksidishaji (Oxidative Stress).
- Kuongezeka kwa bidhaa za mwisho za glycation (Advanced Glycation End Products – AGEs).
- Kuvurugika kwa michakato ya kimetaboliki ndani ya seli za neva.
- Uharibifu wa mishipa midogo ya damu inayolisha neva (Vasa Nervorum).
Mishipa hiyo inapoharibika, neva zinaweza kukosa usambazaji mzuri wa oksijeni na virutubisho.
Matokeo yake ni kuharibika kwa uwezo wa neva kutuma na kupokea taarifa kwa usahihi.
Ndiyo maana mtu anaweza kuhisi maumivu wakati hakuna kitu kinachomgusa, au akakosa hisia za kawaida kwenye miguu.
Hali hii huitwa Diabetic Peripheral Neuropathy.
9. Vidonda Kuchelewa Kupona (Delayed Wound Healing)
Mtu anaweza kupata kidonda kidogo mguuni au sehemu nyingine ya mwili lakini kikachukua muda mrefu kupona.
Kwa nini dalili hii hutokea?
Kupona kwa kidonda kunahitaji ushirikiano wa mifumo mbalimbali ya mwili.
Mishipa ya damu inapaswa kusafirisha oksijeni na virutubisho kwenye eneo lililojeruhiwa. Seli za kinga zinapaswa kupambana na bakteria, huku seli nyingine zikijenga upya tishu zilizoharibika.
Katika kisukari kisichodhibitiwa:
- Sukari nyingi inaweza kuathiri utendaji wa seli za kinga.
- Uharibifu wa mishipa ya damu unaweza kupunguza usambazaji wa oksijeni kwenye tishu.
- Uharibifu wa neva unaweza kumfanya mtu asitambue jeraha mapema.
- Maambukizi yanaweza kujitokeza na kuzuia mchakato wa kawaida wa uponaji.
Matokeo yake ni kidonda kuchelewa kupona na wakati mwingine kuongezeka ukubwa.
10. Maambukizi ya Mara kwa Mara (Recurrent Infections)
Mgonjwa anaweza kupata maambukizi ya ngozi, njia ya mkojo au fangasi sehemu mbalimbali za mwili mara kwa mara.
Kwa nini dalili hii hutokea?
Kiwango kikubwa cha sukari kinaweza kuathiri uwezo wa seli za kinga, hasa neutrophils, kufanya kazi zake kwa ufanisi.
Seli hizi zina jukumu la kutambua, kushambulia na kuondoa vijidudu vinavyosababisha maambukizi.
Pia, mazingira yenye glukosi nyingi yanaweza kurahisisha ukuaji wa baadhi ya vijidudu, hasa fangasi.
Aidha, upungufu wa mzunguko mzuri wa damu unaweza kufanya seli za kinga na virutubisho visifike kwa ufanisi kwenye maeneo yaliyoathirika.
Hali hii inaweza kuongeza uwezekano wa maambukizi kujirudia au kuchukua muda mrefu kupona.
11. Kuwashwa kwa Ngozi (Persistent Skin Itching)
Baadhi ya watu wenye kisukari hupata muwasho unaoweza kujitokeza kwenye miguu, mikono, sehemu za siri au maeneo mengine ya mwili.
Kwa nini dalili hii hutokea?
Kuna sababu kadhaa zinazoweza kuchangia.
Kwanza, upotevu wa maji mwilini unaweza kusababisha ngozi kukauka na kupunguza uwezo wake wa kuhifadhi unyevunyevu.
Pili, maambukizi ya fangasi yanaweza kusababisha muwasho, hasa katika maeneo yenye joto na unyevunyevu.
Tatu, baadhi ya watu hupata mabadiliko ya ngozi yanayohusishwa na kisukari na matatizo ya mzunguko wa damu.
Nne, uharibifu wa neva unaweza kusababisha hisia zisizo za kawaida zinazoweza kutafsiriwa kama muwasho au kuchomachoma.
Hata hivyo, muwasho wa ngozi pekee hauwezi kuthibitisha kuwa mtu ana kisukari.
12. Maumivu na Kukakamaa kwa Misuli
Mtu anaweza kuhisi misuli inauma, kukaza au kupata mikakamao hasa kwenye miguu.
Kwa nini dalili hii hutokea?
Upotevu wa maji kupitia mkojo unaweza kuvuruga uwiano wa madini muhimu katika mwili.
Madini kama sodiamu, potasiamu, magnesiamu na kalsiamu yana nafasi muhimu katika kusimamia mikazo na kulegea kwa misuli.
Mabadiliko katika uwiano wa madini hayo yanaweza kuathiri utendaji wa misuli na mfumo wa neva.
Hata hivyo, maumivu ya misuli yanaweza kusababishwa na hali nyingine nyingi, hivyo uchunguzi unahitajika ili kubaini chanzo chake.
13. Maumivu ya Kichwa na Kizunguzungu
Baadhi ya watu wenye mabadiliko ya kiwango cha sukari kwenye damu wanaweza kupata maumivu ya kichwa au kizunguzungu.
Kwa nini dalili hii hutokea?
Sukari inapokuwa juu sana, upotevu wa maji unaweza kusababisha kupungua kwa ujazo wa maji yanayozunguka kwenye mfumo wa damu.
Hali hii inaweza kuathiri shinikizo la damu na kusababisha kizunguzungu, hasa mtu anaposimama.
Pia, mabadiliko makubwa ya glukosi yanaweza kuathiri uwiano wa maji ndani na nje ya seli, jambo linaloweza kuchangia dalili za mfumo wa fahamu.
Ni muhimu kutambua kwamba kizunguzungu na maumivu ya kichwa si dalili maalumu za kisukari; vinaweza kusababishwa na matatizo mengine.
14. Kupungua kwa Uwezo wa Kujamiiana
Baadhi ya wanaume wenye kisukari wanaweza kupata changamoto ya kusimamisha au kudumisha uume wakati wa tendo la ndoa.
Kwa nini dalili hii hutokea?
Kusimama kwa uume kunahitaji ushirikiano wa mfumo wa fahamu, mishipa ya damu na tishu zinazohusika na kuhifadhi damu kwenye uume.
Kisukari kisipodhibitiwa kinaweza kuathiri mishipa ya damu na neva zinazohusika katika mchakato huu.
Uharibifu wa neva unaweza kuvuruga ishara zinazotumwa na mfumo wa fahamu, wakati uharibifu wa mishipa unaweza kupunguza mtiririko wa damu unaohitajika.
Kwa hiyo, changamoto ya nguvu za kiume inaweza kuwa mojawapo ya ishara za matatizo ya mishipa ya damu au neva yanayohusishwa na kisukari.
SEHEMU YA TATU: DALILI ZA KISUKARI HATARI
Hizi ni dalili zinazoweza kuashiria kuwa kisukari kimeleta madhara makubwa au kwamba mwili unaingia kwenye hali ya dharura ya kimetaboliki.
Baadhi ya hali hizi zinaweza kuhatarisha maisha na zinahitaji huduma ya hospitali mara moja.
15. Kutapika, Kichefuchefu na Maumivu ya Tumbo
Hizi zinaweza kuwa dalili za hatari, hasa zinapoambatana na kiu kali, kukojoa mara nyingi, udhaifu mkubwa na kupumua kwa kasi.
Kwa nini dalili hizi hutokea?
Mtu anapokuwa na upungufu mkubwa wa insulini, mwili hushindwa kutumia glukosi ipasavyo na kuanza kuvunja mafuta kwa kasi ili kupata nishati.
Mchakato huo huzalisha kemikali zinazoitwa Ketone Bodies.
Ketoni zinapojikusanya kwa kiwango kikubwa, zinaweza kusababisha damu kuwa na asidi nyingi kuliko kawaida.
Hali hii huitwa Diabetic Ketoacidosis (DKA).
Asidi hiyo inapovuruga usawa wa kemikali mwilini, inaweza kuathiri mfumo wa mmeng'enyo wa chakula na kusababisha kichefuchefu, kutapika na maumivu ya tumbo.
DKA ni dharura ya kitabibu inayohitaji matibabu ya haraka hospitalini.
16. Kupumua Haraka na Kwa Kina (Kussmaul Breathing)
Hii ni dalili muhimu sana inayoweza kuashiria hali kali ya Diabetic Ketoacidosis.
Mgonjwa anaweza kupumua kwa kina na kwa kasi isiyo ya kawaida, kana kwamba anajaribu kuvuta hewa nyingi kuliko kawaida.
Kwa nini dalili hii hutokea?
Wakati ketoni zinapoongezeka, damu huwa na asidi nyingi na kiwango cha bicarbonate hupungua.
Bicarbonate ni mojawapo ya mifumo muhimu inayosaidia kudhibiti uwiano wa asidi na alkali mwilini.
Ubongo hutambua mabadiliko hayo na kuchochea mfumo wa upumuaji kufanya kazi kwa kasi zaidi.
Kupumua kwa kina husaidia mwili kutoa kaboni dioksidi (CO₂), ambayo ni sehemu ya mfumo unaodhibiti usawa wa asidi na alkali.
Hii ni njia ya mwili kujaribu kupunguza athari za asidi iliyozidi.
Mgonjwa mwenye dalili hii anahitaji kupelekwa hospitalini mara moja.
17. Kuchanganyikiwa Akili, Kupoteza Mwelekeo au Kuzimia
Mtu anaweza kuanza kuzungumza bila kueleweka, kushindwa kutambua mazingira yake, kuwa na usingizi usio wa kawaida au kupoteza fahamu.
Kwa nini dalili hii hutokea?
Kuna hali mbili kuu zinazoweza kuchangia mabadiliko haya.
A. Diabetic Ketoacidosis (DKA)
Kuongezeka kwa ketoni na asidi kwenye damu, pamoja na upungufu mkubwa wa maji na mabadiliko ya madini, kunaweza kuvuruga utendaji wa ubongo.
B. Hyperosmolar Hyperglycemic State (HHS)
Hii ni hali hatari inayoweza kutokea hasa kwa watu wenye kisukari cha aina ya pili.
Katika hali hii, kiwango cha glukosi kinaweza kupanda sana na kusababisha ongezeko kubwa la mkusanyiko wa chembechembe kwenye damu.
Maji hutoka ndani ya seli kuelekea kwenye sehemu yenye mkusanyiko mkubwa wa chembechembe, na hivyo kusababisha seli za ubongo kupata upungufu wa maji.
Matokeo yake yanaweza kuwa kuchanganyikiwa, degedege, kupoteza fahamu au kukosa fahamu kabisa.
Hali zote mbili ni dharura za kitabibu.
18. Kupungua Sana kwa Uwezo wa Kuona au Kupoteza Uoni
Mgonjwa anaweza kupata mabadiliko makubwa ya kuona, kuona ukungu unaozidi, kuona madoadoa au kupoteza uwezo wa kuona.
Kwa nini dalili hii hutokea?
Kisukari cha muda mrefu kisichodhibitiwa kinaweza kuharibu mishipa midogo ya damu inayolisha retina.
Uharibifu huu unaweza kusababisha mishipa kuvuja damu au majimaji ndani ya retina.
Katika hatua za juu, mwili unaweza kujaribu kutengeneza mishipa mipya ya damu ambayo si imara na inaweza kupasuka kwa urahisi.
Hali hii hujulikana kama Proliferative Diabetic Retinopathy.
Inaweza kusababisha kuvuja damu ndani ya jicho, kovu kwenye retina na hata kujitenga kwa retina.
Matokeo yake yanaweza kuwa upotevu mkubwa wa uwezo wa kuona.
Kupoteza uwezo wa kuona ghafla kunahitaji uchunguzi wa dharura.
19. Vidonda Vikubwa vya Miguu, Maambukizi na Kufa kwa Tishu
Hii ni mojawapo ya matatizo makubwa yanayoweza kuwapata watu wenye kisukari cha muda mrefu.
Kwa nini hali hii hutokea?
Kuna mifumo mitatu mikuu inayohusika.
Kwanza, uharibifu wa neva unaweza kupunguza uwezo wa kuhisi maumivu, joto au jeraha.
Pili, ugonjwa wa mishipa ya pembeni (Peripheral Artery Disease) unaweza kupunguza mtiririko wa damu kwenda miguuni.
Tatu, sukari nyingi inaweza kuathiri uwezo wa mwili kupambana na maambukizi na kupona kwa vidonda.
Mgonjwa anaweza kupata kidonda bila kukitambua, kisha bakteria wakaingia na kusababisha maambukizi makubwa.
Maambukizi yanapokuwa makali na usambazaji wa damu ukiwa hafifu, tishu zinaweza kuanza kufa. Hali hii huitwa Gangrene.
Kidonda cha mguu chenye usaha, harufu mbaya, kuvimba, kubadilika rangi au dalili za homa kinahitaji tathmini ya haraka hospitalini.
20. Maumivu ya Kifua na Dalili za Mshtuko wa Moyo
Mtu mwenye kisukari anaweza kupata maumivu au shinikizo kifuani, kupumua kwa shida, jasho jingi na udhaifu wa ghafla.
Kwa nini hali hii hutokea?
Kisukari cha muda mrefu kinaweza kuharakisha uharibifu wa mishipa ya damu kupitia michakato mbalimbali, ikiwemo uchochezi na kuongezeka kwa bidhaa za glycation.
Hali hii huongeza uwezekano wa kutengenezwa kwa mabonge ya mafuta na kolesteroli kwenye kuta za mishipa ya damu.
Mishipa inayosambaza damu kwenye moyo inapoziba au kupungua kipenyo kwa kiwango kikubwa, misuli ya moyo inaweza kukosa oksijeni ya kutosha.
Hali hiyo inaweza kusababisha Myocardial Infarction, inayojulikana kama mshtuko wa moyo.
Muhimu zaidi, baadhi ya watu wenye kisukari wanaweza kupata mshtuko wa moyo bila maumivu makali ya kawaida ya kifua kutokana na uharibifu wa neva.
Maumivu ya kifua yanayoambatana na kupumua kwa shida, jasho jingi au kichefuchefu yanahitaji huduma ya dharura.
21. Kupungua kwa Kiasi cha Mkojo na Kuvimba kwa Mwili
Mtu anaweza kuanza kuvimba miguu, vifundo vya miguu au sehemu nyingine za mwili, huku kiasi cha mkojo kikibadilika.
Kwa nini hali hii hutokea?
Figo zina vichujio vidogo sana vinavyoitwa Glomeruli.
Vichujio hivi vina jukumu la kuondoa taka kwenye damu huku vikihifadhi vitu muhimu vinavyohitajika na mwili.
Kisukari kinapodumu kwa muda mrefu bila udhibiti mzuri, kinaweza kuharibu muundo na utendaji wa vichujio hivyo.
Mabadiliko haya yanaweza kusababisha protini, hasa albumin, kuanza kuvuja kwenye mkojo.
Kadiri uharibifu unavyoendelea, uwezo wa figo kuchuja damu unaweza kupungua.
Hali hii inaweza kusababisha mkusanyiko wa maji mwilini na kuvimba.
Ugonjwa huu unajulikana kama Diabetic Kidney Disease.
Kupungua kwa mkojo, kuvimba ghafla au kupumua kwa shida ni dalili zinazohitaji uchunguzi wa haraka.
SEHEMU YA NNE: DALILI ZA SUKARI KUSHUKA SANA MWILINI
Ni muhimu kuelewa kwamba mtu mwenye kisukari anaweza pia kupata tatizo la sukari kushuka chini ya kiwango salama.
Hali hii inajulikana kama Hypoglycemia.
Kwa kawaida, kiwango cha glukosi chini ya 3.9 mmol/L (70 mg/dL) huchukuliwa kuwa kiwango cha tahadhari kwa watu wenye kisukari.
Dalili zake ni pamoja na:
- Kutetemeka kwa mwili.
- Kutokwa na jasho jingi.
- Mapigo ya moyo kwenda kasi.
- Kuhisi njaa ghafla.
- Kizunguzungu.
- Maumivu ya kichwa.
- Kuchanganyikiwa.
- Kupoteza fahamu katika hali kali.
Kwa nini dalili hizi hutokea?
Glukosi ndiyo chanzo muhimu cha nishati kwa ubongo.
Kiwango cha sukari kinaposhuka sana, ubongo hukosa nishati ya kutosha kufanya kazi zake kwa kawaida.
Wakati huohuo, mwili hutoa homoni za kujikinga, ikiwemo adrenaline, ili kuongeza kiwango cha sukari kwenye damu.
Adrenaline husababisha mapigo ya moyo kwenda kasi, kutetemeka na kutokwa na jasho.
Hypoglycemia kali inaweza kusababisha degedege, kupoteza fahamu au kukosa fahamu kabisa.
Mtu aliyepoteza fahamu hapaswi kupewa chakula, maji au sukari kwa mdomo kwa sababu anaweza kuvuta vitu hivyo kwenye njia ya hewa. Anahitaji huduma ya dharura.
SEHEMU YA TANO: KWA NINI BAADHI YA WATU WANA KISUKARI BILA KUONA DALILI?
Hili ni jambo muhimu sana katika uelewa wa kisukari.
Si kila mtu mwenye kisukari hupata kiu nyingi, kukojoa mara kwa mara, njaa kali au kupungua uzito.
Katika kisukari cha aina ya pili, kiwango cha sukari kinaweza kuongezeka taratibu kwa kipindi cha miaka kadhaa.
Mwili unaweza kuendelea kufidia mabadiliko hayo kwa kuongeza uzalishaji wa insulini, hasa katika hatua za mwanzo.
Kwa sababu hiyo, ongezeko la sukari linaweza lisiwe na dalili zinazoonekana wazi.
Hata hivyo, kutokuwepo kwa dalili hakumaanishi kwamba kiwango cha sukari kiko katika hali nzuri.
Mabadiliko ya mishipa ya damu na mifumo mingine yanaweza kuendelea kimyakimya.
Ndiyo maana vipimo vya damu ni muhimu hata kwa mtu anayejisikia vizuri.
SEHEMU YA SITA: VIPIMO VINAVYOSAIDIA KUTAMBUA KISUKARI
Dalili pekee hazitoshi kuthibitisha uwepo wa kisukari. Utambuzi unahitaji vipimo vya kitabibu.
1. Fasting Blood Glucose (FBG)
Hiki ni kipimo cha sukari kwenye damu baada ya kutofanya ulaji wa kalori kwa angalau saa nane.
Kwa kawaida:
- Chini ya 5.6 mmol/L: Kiwango cha kawaida kwa vigezo vinavyotumiwa na ADA.
- 5.6–6.9 mmol/L: Kiwango cha prediabetes kwa vigezo vya ADA.
- 7.0 mmol/L au zaidi: Kinaweza kuashiria kisukari na huhitaji uthibitisho wa kitabibu ikiwa hakuna dalili za wazi za hyperglycemia.
2. HbA1c
Kipimo hiki hupima wastani wa kiwango cha sukari kwenye damu kwa takribani miezi miwili hadi mitatu iliyopita.
Kwa kawaida:
- Chini ya 5.7%: Kiwango cha kawaida.
- 5.7–6.4%: Prediabetes.
- 6.5% au zaidi: Kinaweza kuashiria kisukari na huhitaji uthibitisho wa kitabibu.
3. Oral Glucose Tolerance Test (OGTT)
Hiki ni kipimo kinachochunguza namna mwili unavyoshughulikia glukosi baada ya kunywa kinywaji maalumu chenye glukosi.
Kwa kipimo cha saa mbili:
- Chini ya 7.8 mmol/L: Kawaida.
- 7.8–11.0 mmol/L: Prediabetes.
- 11.1 mmol/L au zaidi: Kinaweza kuashiria kisukari.
Matokeo yanapaswa kutafsiriwa na mtaalamu wa afya kwa kuzingatia hali ya mgonjwa na vigezo vinavyotumika.
HITIMISHO: USIPUUZE MABADILIKO MADOGO YA MWILI
Kisukari kinaweza kuanza kimyakimya, lakini mabadiliko yanayosababishwa na ongezeko la sukari kwenye damu yanaweza kuathiri mifumo mingi ya mwili.
Kukojoa mara kwa mara, kiu nyingi, njaa isiyo ya kawaida, uchovu, kuona ukungu na kupungua uzito bila sababu ni miongoni mwa dalili zinazopaswa kuchunguzwa.
Kadiri ugonjwa unavyoendelea bila udhibiti unaofaa, hatari ya kuharibika kwa mishipa ya damu, figo, macho, neva na moyo inaweza kuongezeka.
Hata hivyo, kupata dalili moja au zaidi hakumaanishi moja kwa moja kwamba una kisukari. Magonjwa mengine yanaweza kusababisha dalili zinazofanana.
Ikiwa unaona mabadiliko haya katika mwili wako, hatua sahihi ni kupima sukari na kupata tathmini ya kitaalamu mapema.
Usisubiri mpaka uanze kuona madhara makubwa ndipo uchukue hatua. Utambuzi wa mapema, ufuatiliaji wa kiwango cha sukari, lishe inayofaa, mazoezi na matibabu yanayolingana na hali yako vina nafasi muhimu katika kulinda afya yako na kuzuia madhara ya muda mrefu.
TAHADHARI MUHIMU: Kutapika mfululizo, kupumua kwa kina au kwa shida, kuchanganyikiwa, kuzimia, maumivu ya kifua au dalili za kiharusi zinahitaji huduma ya dharura. Usijaribu kuzitibu nyumbani au kusubiri miadi ya kawaida.
