HATUA YA PILI — KISUKARI KISICHODHIBITIWA NA KISUKARI KINACHOANZA KUWA KALI

Katika sehemu ya kwanza tuliona kwamba “hatua 3 za kisukari” si uainishaji rasmi wa kitabibu, bali ni mfumo wa kielimu unaoweza kutumika kueleza tofauti kati ya kisukari kinachodhibitika, kisukari kisichodhibitika na hali kali au za dharura. Tuliona pia kwa nini haiwezekani kumwambia mtu yuko “hatua gani” kwa kuangalia namba moja ya sukari pekee.

Sasa tunafika kwenye sehemu ambayo watu wengi huiita kisukari mbaya au kisukari mbaya zaidi: hali ambayo glucose imekuwa juu mara kwa mara au kwa muda mrefu, udhibiti wa ugonjwa ni duni, na hatari ya kupata diabetes complications (madhara ya kisukari) inaanza kuongezeka.

Hatua ya pili ni nini?

Kwa matumizi ya mfumo huu wa kielimu, hatua ya pili inaweza kueleweka kama kipindi ambacho kisukari hakidhibitiwi vizuri au tayari kinaonyesha ushahidi wa madhara ya muda mrefu, lakini si lazima mgonjwa awe katika dharura ya papo hapo.

Hapa ndipo maneno kama kisukari kisichodhibitiwa, ukali wa kisukari, sukari kupanda, glucose kuwa juu, HbA1c kuwa juu na madhara ya kisukari yanapokuwa muhimu.

Mgonjwa anaweza kuwa na sukari ya damu inayopanda mara kwa mara, HbA1c iliyo juu ya lengo lake, au kuwa na vipindi vya hyperglycemia—yaani glucose kuwa nyingi kwenye damu.

Lakini kuna jambo muhimu sana: hakuna HbA1c moja inayotumika kimataifa kusema “hapa ndipo kisukari kinakuwa hatua ya pili.”

Viwango vya matibabu huwekwa kulingana na aina ya diabetes, umri, magonjwa mengine, dawa, hatari ya hypoglycemia na hali ya mgonjwa kwa ujumla. Kwa watu wengi wenye diabetes, malengo ya glycemic huwekwa kibinafsi na mtoa huduma wa afya.

Nitajuaje kama kisukari changu ni kibaya?

Hili ni mojawapo ya maswali muhimu zaidi katika mada ya hatua za kisukari.

Jibu si kuangalia glucometer mara moja na kusema, “Namba yangu ni kubwa, kwa hiyo kisukari changu ni kibaya.”

Tathmini nzuri huangalia mambo kadhaa kwa pamoja:

• glucose ya kufunga;
• glucose baada ya kula;
• random blood glucose;
• HbA1c;
• mara kwa mara glucose inapanda;
• muda ambao glucose imekuwa juu;
• kama mgonjwa ana dalili;
• kama kuna ketones;
• hali ya figo;
• afya ya macho;
• mishipa ya fahamu;
• miguu;
• moyo na mishipa ya damu;
• shinikizo la damu;
• cholesterol;
• dawa zinazotumiwa na namna zinavyotumiwa.

Kwa hiyo, mtu anayesema “sukari yangu iko juu” anahitaji kujua iko juu kiasi gani, lini, mara ngapi, na kwa muda gani.

Hapo ndipo tofauti kati ya kipimo cha sukari na tathmini ya kisukari inapopatikana.

Dalili za kisukari kuwa mbaya

Kadiri hyperglycemia inavyoongezeka, baadhi ya watu huanza kupata dalili ambazo zinaweza kuashiria kwamba glucose haidhibitiwi vizuri.

Dalili zinazoweza kuonekana ni pamoja na:

Kiu nyingi: Mtu anaweza kuhisi kiu mara kwa mara na kunywa maji mengi kuliko kawaida.

Kukojoa mara kwa mara: Hii hutokea kwa sababu glucose inapokuwa nyingi kwenye damu, figo zinaweza kutoa glucose kwenye mkojo, na glucose hiyo huvuta maji pamoja nayo.

Uchovu kutokana na kisukari: Ingawa uchovu unaweza kuwa na sababu nyingi, hyperglycemia isiyodhibitiwa inaweza kuhusishwa na hali ya mtu kujisikia hana nguvu.

Kuona ukungu kisukari: Mabadiliko katika glucose yanaweza kuathiri usawa wa maji kwenye tishu za jicho na kusababisha mabadiliko ya muda katika kuona. Kwa muda mrefu, diabetes pia inaweza kuharibu retina.

Kupungua uzito bila kukusudia: Hii inaweza kutokea katika diabetes isiyodhibitiwa na pia ni dalili muhimu inayohitaji tathmini, hasa ikiwa inaambatana na kiu na kukojoa mara kwa mara.

Dalili hizi hazithibitishi peke yake kwamba mtu yuko katika “hatua ya pili.” Lakini zinapaswa kuchukuliwa kwa uzito.

Sukari ya damu ikiwa juu sana hufanya nini mwilini?

Glucose ni chanzo muhimu cha nishati. Lakini glucose nyingi kwenye damu kwa muda mrefu huweka mwili kwenye mazingira yasiyo ya kawaida ya kimetaboliki.

Hyperglycemia ya muda mrefu huhusishwa na uharibifu wa mishipa ya damu na neva na inaweza kuchangia complications za diabetes kwenye macho, figo, moyo, ubongo na miguu.

Hapa ndipo tunapoanza kuelewa maana ya madhara ya sukari nyingi mwilini.

Tatizo si kwamba glucose iko kwenye damu tu.

Tatizo ni kwamba exposure ya muda mrefu kwa glucose iliyoinuka inaweza kubadilisha utendaji na muundo wa tishu mbalimbali.

Moja ya michakato inayohusishwa na hyperglycemia ya muda mrefu ni advanced glycation, ambapo glucose inaweza kushirikiana na protini na molekuli nyingine na kuchangia mabadiliko ya kibayolojia yanayohusishwa na complications.

Hii ndiyo sababu udhibiti wa glucose ni zaidi ya kutafuta namba nzuri kwenye glucometer.

Kisukari na figo: Tatizo linaweza kuanza kimya

Diabetic nephropathy, au ugonjwa wa figo unaohusishwa na diabetes, ni mojawapo ya complications muhimu za muda mrefu.

Figo zina kazi ya kuchuja damu na kusaidia kudhibiti maji na baadhi ya kemikali muhimu mwilini. Diabetes inapodumu kwa muda mrefu, inaweza kuharibu mishipa midogo na mfumo wa kuchuja kwenye figo.

Tatizo kubwa ni kwamba mtu anaweza kuwa na uharibifu wa figo bila kujisikia mgonjwa.

Ndiyo maana mgonjwa wa kisukari hahitaji kusubiri maumivu ya figo ndipo afanye uchunguzi.

Vipimo kama urine albumin-to-creatinine ratio (UACR) na estimated glomerular filtration rate (eGFR) hutumiwa katika tathmini ya afya ya figo.

Kwa hiyo, mtu anayeuliza:

“Kisukari na figo vina uhusiano gani?”

jibu ni kwamba diabetes ni sababu muhimu ya ugonjwa sugu wa figo, na udhibiti mzuri wa sababu za hatari ni sehemu muhimu ya kupunguza progression ya ugonjwa.

Kisukari na macho: Kwa nini kuona ukungu hakupaswi kupuuzwa?

Diabetic retinopathy ni complication inayohusisha mishipa ya damu ya retina.

Mwanzoni inaweza kutokuwa na dalili yoyote. Hii ni sababu mojawapo inayofanya uchunguzi wa macho kuwa muhimu kwa watu wenye diabetes.

Mtu anaweza kusema:

“Naona vizuri, kwa hiyo macho yangu yako salama.”

Lakini kutokuwa na dalili si uthibitisho kwamba hakuna mabadiliko kwenye retina.

Kadiri ugonjwa unavyoendelea, mabadiliko ya mishipa yanaweza kuwa makubwa zaidi na kuathiri uwezo wa kuona.

Hivyo, kisukari na macho ni eneo ambalo linahitaji ufuatiliaji hata kama mgonjwa hajisikii chochote.

Kisukari na mishipa ya fahamu

Diabetic neuropathy ni uharibifu wa mishipa ya fahamu unaohusishwa na diabetes.

Dalili zinaweza kujumuisha:

• ganzi;
• kuchomachoma;
• hisia kama sindano;
• maumivu ya kuchoma;
• kupungua kwa uwezo wa kuhisi joto au majeraha;
• udhaifu katika baadhi ya hali.

Ndiyo maana ganzi miguuni kisukari si jambo la kupuuzwa.

Tatizo linapokuwa kwenye miguu, mtu anaweza kuumia bila kugundua.

Jeraha dogo linaweza kuendelea kwa muda kwa sababu mgonjwa halihisi, hasa ikiwa kuna pia mzunguko duni wa damu au maambukizi.

Vidonda vya miguu kwa mgonjwa wa kisukari

Diabetic foot ni mojawapo ya matatizo ambayo yanaweza kuwa makubwa sana ikiwa hayatagunduliwa na kutibiwa mapema.

Mgonjwa mwenye neuropathy anaweza kukanyaga kitu, kupata jeraha kutokana na kiatu, au kuungua bila kutambua vizuri.

Kwa hiyo, vidonda vya miguu kwa mgonjwa wa kisukari vinahitaji tathmini, hasa kama vinaendelea, vina usaha, vinaongezeka, vinauma sana, vinatoa harufu, au kuna dalili za maambukizi.

Mtu mwenye diabetes anapaswa kuuchunguza mguu mara kwa mara na kutafuta huduma ya afya anapogundua jeraha lisilo la kawaida.

Kisukari na moyo

Diabetes pia inahusishwa na hatari kubwa ya cardiovascular disease, yaani magonjwa ya moyo na mishipa ya damu.

Hapa tunakutana na mambo mengi yanayoweza kwenda pamoja:

glucose iliyoinuka + shinikizo la damu + cholesterol isiyodhibitiwa + uzito kupita kiasi + kutofanya mazoezi + uvutaji wa tumbaku, miongoni mwa mambo mengine.

Ndiyo maana kumtibu mgonjwa wa kisukari si suala la kushusha glucose pekee.

Daktari anaangalia cardiovascular risk kwa ujumla.

Hii ni tofauti muhimu sana na mtazamo wa kusema:

“Nimepima sukari, iko vizuri, kwa hiyo kila kitu kiko sawa.”

Hypoglycemia: Wakati sukari ya damu iko chini

Katika mjadala wa sukari ya damu iko juu, watu wengi husahau upande mwingine muhimu: hypoglycemia, yaani glucose ya damu kuwa chini.

Kwa mtu anayetumia baadhi ya dawa za diabetes au insulin, glucose inaweza kushuka sana.

Dalili zinaweza kujumuisha:

• kutetemeka;
• jasho;
• njaa;
• mapigo ya moyo kwenda kasi;
• kizunguzungu;
• kuchanganyikiwa;
• mabadiliko ya tabia;
• kupoteza fahamu;
• na katika hali kali, degedege.

Hii ndiyo sababu kisukari si ugonjwa wa “sukari iwe chini kadiri iwezekanavyo.”

Lengo ni glycemic control—udhibiti salama na unaofaa wa glucose, si kushusha glucose bila kikomo.

Je, HbA1c ikiwa ngapi ni hatari?

Swali hili hutafutwa sana:

“HbA1c ikiwa ngapi ni hatari?”

Lakini jibu la kitaalamu ni kwamba hakuna mstari mmoja unaoweza kutumiwa kwa wagonjwa wote kusema:

“HbA1c imefika hapa, sasa ni hatua ya mwisho.”

HbA1c hutumika kutathmini udhibiti wa glucose na kusaidia kupanga matibabu. Lengo la HbA1c huamuliwa kwa kuzingatia hali ya mtu binafsi. ADA inaweka malengo ya glycemic kwa watu wenye diabetes kwa kuzingatia hali zao, badala ya kutumia namba moja kwa kila mtu.

Kwa hiyo, HbA1c ya mgonjwa wa kisukari inapaswa kutafsiriwa pamoja na historia yake, dawa, umri, magonjwa mengine na hatari ya hypoglycemia.

Je, sukari 10 ni hatari? Sukari 15 je? Sukari 20? Sukari 30?

Hili ni eneo ambalo makala nyingi za mtandaoni hutoa majibu rahisi kupita kiasi.

Ikiwa glucose ni:

10 mmol/L: iko juu kwa viwango vingi vya kawaida, lakini namba hiyo pekee haiwezi kuthibitisha dharura.

15 mmol/L: ni hyperglycemia kubwa zaidi na inapaswa kutafsiriwa kulingana na hali na dalili za mgonjwa.

20 mmol/L: ni hyperglycemia kali na inahitaji umakini mkubwa wa kitabibu, hasa ikiwa inaambatana na dalili au ketones.

30 mmol/L: ni kiwango cha juu sana na kinaweza kuhusishwa na hali hatari kama HHS au DKA kulingana na mazingira ya mgonjwa.

Lakini hata hapa kuna kanuni muhimu:

Namba kubwa sana si sawa moja kwa moja na diagnosis ya DKA au HHS.

DKA na HHS hutambuliwa kwa kuangalia mchanganyiko wa glucose, ketones, acid-base status, osmolality, electrolytes, hali ya maji mwilini na hali ya fahamu, miongoni mwa vipengele vingine.

Kwa hiyo mtu mwenye sukari 20 hapaswi kujituliza akisema, “Bado sijafika 30.”

Na mtu mwenye sukari 30 hapaswi kusubiri kuona kama itashuka yenyewe.

Hali ya mgonjwa ndiyo muhimu.

Kisukari kikizidi huwa nini?

Kisukari kikizidi bila udhibiti mzuri kinaweza kuendelea kutoka kwenye hyperglycemia isiyodhibitiwa kwenda kwenye diabetes complications za muda mrefu.

Kwa upande mwingine, hyperglycemia kali sana inaweza kuhusishwa na hyperglycemic crisis.

Hapa tunakutana na:

Diabetic ketoacidosis — DKA

DKA huhusisha upungufu wa insulin, kuongezeka kwa ketones na metabolic acidosis.

Dalili zinaweza kujumuisha kiu, kukojoa mara nyingi, kichefuchefu, kutapika, maumivu ya tumbo, uchovu mkubwa, kupumua kwa kina/kasi na mabadiliko ya hali ya fahamu.

DKA ni dharura ya kitabibu.

Hyperosmolar hyperglycemic state — HHS

HHS huhusishwa na hyperglycemia kali, dehydration kubwa na kuongezeka kwa osmolality ya damu; mabadiliko ya hali ya fahamu yanaweza kutokea.

Hii pia ni hali inayohitaji matibabu ya haraka.

Kwa hiyo, “kisukari kikizidi hutokea nini?” si swali lenye jibu moja. Kinaweza kusababisha madhara ya muda mrefu au, katika mazingira fulani, kuingia kwenye dharura ya hyperglycemia.

Dalili za sukari kuwa juu sana

Mtu mwenye glucose iliyoinuka anaweza kupata:

• kiu nyingi;
• kukojoa mara kwa mara;
• uchovu;
• kuona ukungu;
• maumivu ya kichwa katika baadhi ya watu;
• udhaifu;
• upungufu wa maji mwilini.

Lakini dalili za dharura ni tofauti.

Kutapika mfululizo, kupumua kwa shida au kwa kina, kuchanganyikiwa, usingizi usio wa kawaida, kupoteza fahamu, maumivu makali ya tumbo, au kushindwa kunywa na kuhifadhi maji mwilini ni ishara zinazohitaji tathmini ya haraka.

Je, mtu anaweza kuwa na kisukari kikali bila kujua?

Ndiyo.

Hii ni moja ya sababu hatari zaidi za diabetes.

Type 2 diabetes inaweza kukua polepole na dalili zake zikawa hafifu.

Mtu anaweza kuendelea kufanya kazi, kula, kutembea na kuonekana mwenye afya huku hyperglycemia ikiendelea kwa muda.

Ndiyo maana vipimo kama HbA1c, fasting blood glucose, tathmini ya figo na uchunguzi wa macho vina umuhimu mkubwa.

Kisukari hakisubiri mgonjwa aanze kuumia ndipo complications zianze.

Tofauti kati ya “sukari iko juu” na “kisukari ni hatari”

Hii ndiyo tofauti ambayo msomaji anatakiwa kuondoka nayo.

Sukari iko juu ni maelezo ya kipimo.

Kisukari kisichodhibitiwa ni hali ya udhibiti wa glucose kutokuwa katika kiwango kinacholengwa.

Kisukari chenye complications ni diabetes ambayo tayari imehusishwa na madhara kwenye viungo au mifumo ya mwili.

Hyperglycemic crisis ni hali kali ya kimetaboliki inayoweza kuwa hatari kwa maisha na inayohitaji matibabu ya haraka.

Maneno haya manne hayapaswi kuchanganywa.

Na hapo ndipo tunapata jibu la swali:

“Ni hatua gani ya kisukari ni hatari?”

Hakuna “hatua namba 3” rasmi inayotumiwa na madaktari duniani kote.

Lakini kwa mtazamo wa hatari, diabetes yenye complications kubwa au hyperglycemic crisis ni hali inayohitaji umakini mkubwa zaidi kuliko diabetes inayodhibitika vizuri.

Falsafa moja muhimu ya kisukari

Usisubiri mwili upige kelele ndipo uanze kusikiliza vipimo.

Mara nyingi figo haziumi mapema. Retina haiwezi kuzungumza. Mishipa ya fahamu haiwezi kukuambia kila wakati inaanza kuharibika.

Ndiyo maana tiba ya kisukari yenye ubora hujengwa juu ya utambuzi, ufuatiliaji, udhibiti na kinga, si kusubiri madhara yaonekane.

Kwa ufupi....

Kwa hiyo, mtu anapouliza “nitajuaje kama kisukari changu kimekuwa kibaya?”, jibu la kitaalamu haliishii kwenye glucometer.

Tunapaswa kuangalia glucose level, HbA1c, dalili, muda wa ugonjwa, dawa, figo, macho, mishipa ya fahamu, moyo, miguu na uwepo wa complications au hyperglycemic crisis.

Hapo ndipo tunapoweza kutofautisha kisukari kinachodhibitika, kisukari kisichodhibitiwa na kisukari kinachoweza kuwa hatari.

HATUA YA TATU — KISUKARI HATARI NA DHARURA ZA KISUKARI

Katika sehemu mbili zilizopita, tumetenganisha lugha inayotumiwa na watu katika maisha ya kawaida—kama kisukari mbaya, kisukari mbaya zaidi, kisukari kikali na kisukari hatari—na uainishaji rasmi wa kitabibu. Tumeeleza pia kwamba hakuna mfumo rasmi wa kimataifa unaogawa diabetes mellitus kuwa “hatua 1, 2 na 3” kwa maana ya ukali.

Katika sehemu hii tunafika kwenye eneo muhimu zaidi: hali ambazo kisukari kinaweza kuwa tishio kubwa kwa afya au maisha ya mgonjwa.

Hapa ndipo tunahitaji kutofautisha kati ya kisukari chenye madhara ya muda mrefu na dharura ya kisukari inayotokea kwa haraka.

Mgonjwa anaweza kuwa na diabetes kwa miaka mingi na kupata diabetic nephropathy, diabetic retinopathy au diabetic neuropathy bila kuwa katika dharura ya papo hapo. Kwa upande mwingine, mtu anaweza kuingia katika diabetic ketoacidosis (DKA) au hyperosmolar hyperglycemic state (HHS) na kuhitaji matibabu ya haraka.

Kwa hiyo, “hatua ya tatu” katika mfumo huu wa kielimu inaweza kuitwa kisukari hatari, lakini si jina rasmi la hatua ya ugonjwa.

Kisukari hatari ni nini?

Kwa lugha rahisi, tunaposema kisukari kinapokuwa hatari, tunamaanisha hali ambayo hatari ya madhara makubwa au dharura imeongezeka.

Hii inaweza kutokea kwa njia mbili kuu.

Kwanza, diabetes inaweza kuwa imeleta madhara makubwa ya muda mrefu kwenye viungo kama figo, macho, moyo, mishipa ya damu, mishipa ya fahamu au miguu.

Pili, glucose inaweza kupanda au kushuka kwa kiwango kinachosababisha acute metabolic emergency, yaani dharura ya kimetaboliki inayohitaji matibabu ya haraka.

Hii ndiyo sababu mtu mwenye diabetes hapaswi kuuliza tu:

“Sukari yangu iko ngapi?”

Anapaswa pia kuuliza:

“Namba hii ina maana gani katika hali yangu, na nina dalili gani?”

DKA: Diabetic Ketoacidosis

Mojawapo ya dharura zinazojulikana zaidi ni diabetic ketoacidosis (DKA).

DKA hutokea wakati mwili hauna insulin ya kutosha. Bila insulin ya kutosha, glucose haiwezi kutumiwa ipasavyo na seli kama chanzo cha nishati. Mwili huanza kutumia mafuta kwa kiwango kikubwa, na mchakato huo hutengeneza ketones.

Ketones zikiongezeka sana zinaweza kusababisha damu kuwa na asidi nyingi, hali inayojulikana kama metabolic acidosis.

Hivyo DKA si “sukari kuwa juu” pekee.

Ni mchanganyiko wa matatizo ya kimetaboliki unaohusisha hyperglycemia au diabetes, ketone elevation na metabolic acidosis.

Dalili zinazoweza kuonekana ni pamoja na:

• kiu nyingi;
• kukojoa mara kwa mara;
• kichefuchefu;
• kutapika;
• maumivu ya tumbo;
• udhaifu mkubwa;
• kupumua kwa kina au kwa kasi;
• harufu ya matunda kwenye pumzi;
• kuchanganyikiwa;
• usingizi usio wa kawaida;
• kupoteza fahamu.

DKA ni dharura ya kitabibu na haiwezi kutibiwa kwa kutegemea maji au tiba za nyumbani pekee. Mtu mwenye dalili zinazoashiria DKA anahitaji huduma ya dharura.

HHS: Hyperosmolar Hyperglycemic State

Dharura nyingine muhimu ni hyperosmolar hyperglycemic state (HHS).

HHS huhusishwa na hyperglycemia kali sana, upungufu mkubwa wa maji mwilini (severe dehydration) na kuongezeka kwa osmolality ya damu.

Katika hali kali, mgonjwa anaweza kuanza kuchanganyikiwa, kuwa na usingizi mwingi au kupoteza fahamu.

HHS ni tofauti na DKA, ingawa hali hizi mbili zinaweza kuwa na baadhi ya vipengele vinavyofanana.

Kwa mfano, DKA ina sifa kubwa ya ketosis na acidosis, wakati HHS kwa kawaida ina hyperglycemia kali na hyperosmolality huku ketosis ikiwa ndogo zaidi au haipo kwa kiwango kinachoonekana kwenye DKA.

Hizi ni hali zinazohitaji tathmini na matibabu ya haraka hospitalini.

Je, sukari ya damu ikiwa ngapi ni hatari?

Hili ni swali linaloulizwa sana:

“Sukari ya damu ikiwa ngapi ni hatari?”

Hakuna jibu la kitaalamu linaloweza kusema kwamba kila mtu akifikisha namba fulani yuko katika hatari sawa.

Kwa mfano, glucose ya 20 mmol/L ni hyperglycemia kubwa na inapaswa kuchukuliwa kwa uzito. Lakini kutambua DKA au HHS hakufanywi kwa glucose pekee.

Madaktari hutazama pia:

• ketones;
• pH;
• bicarbonate;
• electrolytes;
• osmolality;
• hydration;
• hali ya fahamu;
• kazi ya figo;
• dalili nyingine.

Kwa hiyo, sukari 20 ni namba inayotia wasiwasi, lakini namba hiyo peke yake haitoshi kutambua DKA au HHS.

Vivyo hivyo, mtu mwenye sukari 30 mmol/L yuko katika hali inayohitaji tathmini ya haraka, lakini bado diagnosis ya aina ya dharura inahitaji vipimo na tathmini ya kliniki.

Usitumie kanuni ya:

“Bado haijafika 30, kwa hiyo niko salama.”

Hiyo inaweza kuwa hatari.

Sukari 10, 15, 20 au 30: Kwa nini namba hazipaswi kutafsiriwa peke yake?

Mtu mwenye diabetes anaweza kuona glucometer ikisoma 10 mmol/L na kujiuliza kama ni hatari.

Mwingine anaona 15 mmol/L.

Mwingine 20 mmol/L.

Na mwingine 30 mmol/L.

Lakini glucose reading ni sehemu moja tu ya picha.

Kwa mfano, mtu mwenye 15 mmol/L bila dalili za dharura anahitaji tathmini na udhibiti wa hyperglycemia; mtu mwingine mwenye glucose iliyoinuka pamoja na kutapika, dehydration, ketones au kuchanganyikiwa anaweza kuwa katika hali tofauti kabisa.

Hivyo, “sukari 15 ni hatari?” haiwezi kujibiwa kwa namba pekee.

Na “sukari 20 ni hatari?” inahitaji kuongezwa swali:

Mgonjwa ana dalili gani? Ana ketones? Anaweza kunywa maji? Ana fahamu vizuri? Kuna dalili za DKA au HHS?

Hii ndiyo sababu tiba ya kisukari haiwezi kufanywa kwa kuangalia glucometer pekee.

Hypoglycemia kali pia ni dharura

Tunapozungumzia kisukari hatari, ni kosa kuzungumzia hyperglycemia pekee.

Hypoglycemia ni glucose ya damu kuwa chini sana.

Kwa watu wengi wanaotibiwa kwa diabetes, kiwango cha chini ya 3.9 mmol/L (70 mg/dL) hutambuliwa kama hypoglycemia na kinapaswa kuchukuliwa kwa uzito, hasa ikiwa kinajirudia. Hypoglycemia kali inaweza kusababisha kuchanganyikiwa, kushindwa kujisaidia na kupoteza fahamu.

Hii inatufundisha jambo muhimu:

Lengo la matibabu si kufanya sukari iwe chini kabisa; ni kuiweka katika kiwango salama na kinachofaa kwa mgonjwa.

Kwa mgonjwa anayetumia insulin au dawa zinazoweza kusababisha hypoglycemia, elimu ya kutambua na kushughulikia hypoglycemia ni sehemu muhimu ya usalama wa matibabu.

Dalili za dharura ya kisukari

Mtu mwenye diabetes anapaswa kutafuta huduma ya dharura ikiwa ana dalili zinazoweza kuashiria hali kali, kama:

Kuchanganyikiwa au kupoteza fahamu.

Kutapika mfululizo, hasa ikiwa hawezi kunywa au kubaki na maji mwilini.

Kupumua kwa shida, kwa kina au kwa kasi isiyo ya kawaida.

Udhaifu mkubwa sana au usingizi usio wa kawaida.

Maumivu makali ya tumbo yanayoambatana na dalili za hyperglycemia.

Dalili kali za dehydration, kama kiu kali sana, kinywa kukauka sana na kupungua sana kwa mkojo.

Ketones nyingi, hasa zinapoambatana na dalili za DKA.

Glucose iliyoinuka sana na hali ya mgonjwa kuzorota.

Hizi si dalili za kusubiri hadi kesho ili kuona kama zitapungua.

Nifanye nini kama sukari yangu iko juu sana?

Jambo la kwanza ni kutulia lakini usipuuze hali hiyo.

Ikiwa una diabetes na glucometer inaonyesha glucose imepanda zaidi ya kawaida, usifanye hitimisho la haraka kwamba umefikia “hatua ya mwisho.”

Lakini pia usipuuze reading inayojirudia au glucose iliyoinuka sana.

Ikiwa umeelekezwa na mtoa huduma wako kuhusu namna ya kurekebisha insulin au dawa wakati glucose inapopanda, fuata mpango wako wa matibabu uliowekwa.

Usibadilishe dozi ya dawa kiholela bila maelekezo ya kitabibu.

Ikiwa una uwezo wa kupima ketones na umeelekezwa kufanya hivyo, ketones zinaweza kuwa muhimu katika kutathmini hatari ya DKA, hasa wakati glucose iko juu na unaumwa.

Na ikiwa una dalili za dharura kama kutapika mfululizo, kupumua kwa shida, kuchanganyikiwa, usingizi mkubwa, kupoteza fahamu au dalili kali za dehydration, tafuta huduma ya dharura mara moja.

Kisukari hatua ya mwisho: Je, kuna kitu kama hicho?

Neno “kisukari hatua ya mwisho” ni maarufu sana kwenye utafutaji wa mtandao lakini linaweza kupotosha.

Hakuna “stage 3 diabetes” au “end-stage diabetes” inayotumika kama classification moja rasmi kwa kila mgonjwa mwenye diabetes.

Kinachoweza kuwa na hatua rasmi ni baadhi ya complications.

Mfano mzuri ni chronic kidney disease (CKD), ambayo ina stages kulingana na kiwango cha utendaji wa figo. Mgonjwa mwenye diabetes anaweza kufikia end-stage kidney disease, lakini hii ni hatua ya mwisho ya ugonjwa wa figo, si “hatua ya mwisho ya kisukari” kwa maana ya classification ya diabetes.

Hii ni tofauti ndogo katika maneno lakini kubwa sana katika taaluma ya tiba.

Madhara ya kisukari mwilini yanaweza kufika wapi?

Diabetes isiyodhibitiwa kwa muda mrefu inaweza kuathiri mifumo mbalimbali.

Figo

Inaweza kusababisha diabetic kidney disease na kuendelea hadi chronic kidney disease.

Macho

Inaweza kusababisha diabetic retinopathy na, ikiwa haidhibitiwi na kutibiwa, kuathiri sana uwezo wa kuona.

Mishipa ya fahamu

Inaweza kusababisha diabetic neuropathy, hasa kwenye miguu.

Moyo na mishipa

Inaongeza hatari ya cardiovascular disease, heart attack na stroke.

Miguu

Neuropathy, poor circulation na maambukizi vinaweza kuchangia diabetic foot ulcers na matatizo makubwa zaidi.

Afya kwa ujumla

Mchanganyiko wa glucose iliyoinuka, shinikizo la damu, cholesterol na mambo mengine ya hatari unaweza kuongeza mzigo wa ugonjwa kwa mwili mzima.

WHO inaeleza kwamba diabetes ni sababu muhimu ya upofu, kidney failure, heart attack, stroke na lower-limb amputation.

Je, kisukari kinaweza kuwa hatari kwa maisha?

Ndiyo.

Lakini hatari inaweza kutokea kwa njia tofauti.

Inaweza kuwa kupitia complications za muda mrefu, kama ugonjwa mkubwa wa moyo, figo au maambukizi na matatizo makubwa ya miguu.

Inaweza pia kuwa kupitia acute metabolic emergencies, kama DKA au HHS.

Na pia severe hypoglycemia inaweza kuwa hatari kwa maisha.

Ndiyo maana diabetes inahitaji usimamizi wa muda mrefu, si tiba ya siku chache.

Mgonjwa wa kisukari anatakiwa kuwa na sukari kiasi gani?

Hakuna namba moja inayofaa kwa kila mgonjwa kila wakati.

Malengo ya glucose hutegemea mtu binafsi na yanaweza kutofautiana kulingana na umri, aina ya diabetes, dawa, ujauzito, magonjwa mengine, hatari ya hypoglycemia na mazingira mengine ya kiafya.

Kwa watu wengi wenye diabetes, ADA hutumia malengo ya glycemic kama sehemu ya mpango wa matibabu, lakini malengo hayo yanapaswa kubinafsishwa.

Kwa hiyo, swali bora si:

“Nataka sukari yangu iwe chini kiasi gani?”

Bali:

“Ni kiwango gani salama na kinacholengwa kwangu, na ninawezaje kukifikia bila kupata hypoglycemia?”

Huo ndiyo mtazamo wa kisasa wa glycemic management.

Kitu muhimu kuhusu “hatua 3 za kisukari”

Baada ya kupitia mada yote, tunaweza kutumia mfumo huu wa kielimu:

Hatua ya kwanza: Kisukari kilichopo lakini kinadhibitika.

Mgonjwa ana diabetes, lakini glucose na HbA1c vinafuatiliwa na mpango wa matibabu unafanya kazi kwa kiwango kinacholengwa.

Hatua ya pili: Kisukari kisichodhibitiwa au chenye dalili/complications zinazoanza kuonekana.

Hyperglycemia inaweza kujirudia, HbA1c inaweza kuwa juu ya lengo, na hatari ya complications huongezeka. Mgonjwa anaweza kuwa na dalili au ushahidi wa awali wa madhara.

Hatua ya tatu: Kisukari hatari au complication/dharura kubwa.

Hapa tunazungumzia si “stage” rasmi, bali hali kama complications kubwa, DKA, HHS, severe hypoglycemia au hali nyingine zinazohitaji matibabu ya haraka.

Huu ni mfumo wa kuelezea ukali kwa msomaji, si badala ya diagnosis ya daktari.

Kwa nini mtu hapaswi kusubiri “hatua ya tatu”?

Hili ndilo jambo muhimu kuliko yote katika makala hii.

Madhara mengi ya diabetes yanaweza kupunguzwa kwa utambuzi wa mapema, glycemic control, udhibiti wa shinikizo la damu na cholesterol, lishe inayofaa, mazoezi, matumizi sahihi ya dawa na uchunguzi wa complications.

WHO inaeleza kwamba type 2 diabetes inaweza kuzuiwa au kucheleweshwa kwa mabadiliko ya maisha, na kwamba utambuzi na matibabu ya mapema yana umuhimu mkubwa katika kuzuia complications.

Kwa hiyo, usisubiri mpaka uanze kupata:

ganzi miguuni, vidonda vya miguu, kuona ukungu, matatizo ya figo, maumivu ya moyo, kupoteza fahamu au hyperglycemic crisis.

Lengo la tiba bora ni kuzuia kufika huko.

Hitimisho: Kisukari hakipimwi kwa namba moja

Baada ya kuchunguza hatua 3 za kisukari, sasa tunaweza kujibu maswali mengi yaliyoulizwa na wasomaji.

Kisukari kina hatua ngapi?

Hakuna idadi rasmi ya “hatua za kisukari” inayogawa diabetes kwa ukali kuwa hatua 1, 2 na 3. Mfumo wa hatua tatu uliotumika katika makala hii ni wa kielimu kuelezea progression ya udhibiti, complications na hatari.

Ni hatua gani ya kisukari ni hatari?

Hali yenye dharura ya kimetaboliki au complications kubwa ndiyo inayotia wasiwasi zaidi. DKA, HHS na severe hypoglycemia ni mifano ya hali zinazoweza kuwa hatari kwa maisha.

Nitajuaje kama kisukari changu ni kibaya?

Usiangalie glucometer pekee. Angalia HbA1c, glucose patterns, dalili, dawa, figo, macho, mishipa ya fahamu, moyo, miguu na complications.

Sukari ya damu ikiwa ngapi ni hatari?

Hakuna namba moja inayotabiri hatari kwa kila mtu. Glucose iliyoinuka sana, hasa ikiwa inaambatana na kutapika, dehydration, ketones, kupumua kwa shida, kuchanganyikiwa au kupoteza fahamu, inahitaji tathmini ya haraka.

HbA1c ikiwa ngapi ni hatari?

Hakuna namba moja inayomaanisha “hatua ya mwisho.” HbA1c inatafsiriwa kulingana na malengo binafsi ya mgonjwa na mazingira yake ya kitabibu.

Kisukari kikizidi huleta madhara gani?

Madhara yanaweza kuhusisha figo, macho, mishipa ya fahamu, moyo, ubongo, mishipa ya damu na miguu, pamoja na dharura za kimetaboliki katika hali kali.

Je, kisukari kinaweza kuwa hatari kwa maisha?

Ndiyo. Lakini jambo muhimu zaidi ni kwamba hatari nyingi zinaweza kupunguzwa kwa utambuzi wa mapema, udhibiti mzuri na ufuatiliaji wa kitabibu.

Neno la mwisho kwa msomaji

Usiogope namba ya sukari—ielewe.

Usiogope HbA1c—itafsiri kwa usahihi.

Usisubiri dalili kali—fanya ufuatiliaji mapema.

Na usitumie neno “kisukari hatua ya mwisho” bila kuelewa kinachomaanishwa kitabibu.

Kisukari si hukumu ya mwisho. Ni ugonjwa unaohitaji maarifa, ufuatiliaji na usimamizi wa muda mrefu.

Namba ni ujumbe; si hukumu. Dalili ni ishara; si diagnosis. Na afya ya mgonjwa mzima ndiyo picha kamili.