Mgonjwa wa Kisukari Anatakiwa Kula Nini? — Sehemu ya Pili
Katika sehemu ya kwanza tumeona kwamba lishe ya mgonjwa wa kisukari haimaanishi kuondoa chakula kimoja tu, bali kupanga aina, kiasi na mchanganyiko wa chakula kwa namna inayosaidia udhibiti wa glucose. Sasa tunaingia katika sehemu muhimu zaidi: jinsi ya kugeuza kanuni hizo kuwa mlo wa kila siku unaoweza kutekelezeka.
Kanuni ya Sahani: Njia rahisi ya kupanga mlo wa mgonjwa wa kisukari
Mojawapo ya njia rahisi za kuanza kupanga mlo wa mgonjwa wa kisukari ni kutumia kanuni ya kugawa sahani katika makundi ya chakula.
Kwa ujumla, sehemu kubwa ya sahani inaweza kujazwa na mboga zisizo na wanga mwingi, sehemu nyingine ikiwa na chanzo cha protini, na sehemu iliyobaki ikiwa na carbohydrate yenye ubora.
Hii inaweza kumsaidia mtu kupunguza tabia ya kujaza sahani kwa wali, ugali, viazi au ndizi pekee.
Kwa mfano, sahani inaweza kuwa na mboga nyingi za majani na mboga nyingine, samaki au maharagwe kama chanzo cha protini, pamoja na kiasi kinachofaa cha ugali au wali. Hii ni tofauti kabisa na sahani ambayo sehemu kubwa yake ni wali na pembeni kuna kiasi kidogo sana cha mboga.
Muhimu ni kuelewa kwamba “nusu ya sahani” si sheria ya lazima kwa kila mgonjwa. Mahitaji ya mtu hutegemea umri, uzito, shughuli za mwili, dawa, malengo ya uzito na hali nyingine za kiafya.
Je, mgonjwa wa kisukari anaweza kula ugali?
Ndiyo. Mgonjwa wa kisukari anaweza kula ugali, lakini kiasi na aina ya mlo mzima ni muhimu.
Ugali ni chanzo cha carbohydrate. Kwa hiyo, kula sehemu kubwa sana kunaweza kuongeza glucose baada ya mlo, hasa ikiwa ugali umeambatana na chakula kingine chenye carbohydrate nyingi na mboga au protini ni chache.
Badala ya kuuliza tu, “Ugali ni mbaya kwa mgonjwa wa kisukari?”, swali la kitaalamu zaidi ni:
“Ni kiasi gani cha ugali kinaendana na mahitaji yangu ya carbohydrate na mlo wangu wote?”
Ugali unaweza kuambatana na mboga nyingi na chanzo cha protini kama samaki, maharagwe, kuku au nyama isiyo na mafuta mengi. Mchanganyiko huo unaweza kuwa tofauti na kula sahani kubwa ya ugali pekee.
Je, mgonjwa wa kisukari anaweza kula wali?
Ndiyo, lakini wali nao unahitaji udhibiti wa sehemu.
Wali ni chanzo kikubwa cha carbohydrate, na aina mbalimbali za wali zinaweza kuwa na athari tofauti kwenye glucose. Kwa mtu mwenye kisukari, tatizo mara nyingi si kuwepo kwa wali pekee bali kiasi kinacholiwa na mchanganyiko wa mlo.
Kwa mfano, sahani yenye wali mwingi sana na mboga chache inaweza kutoa carbohydrate nyingi kwa wakati mmoja. Lakini kupunguza sehemu ya wali na kuongeza mboga pamoja na chanzo cha protini kunaweza kufanya mlo uwe na uwiano mzuri zaidi.
Brown rice au nafaka nyingine zisizokobolewa zinaweza kutoa nyuzinyuzi zaidi kuliko nafaka zilizosafishwa, lakini hata chakula cha wholegrain bado kina carbohydrate na kiasi kinapaswa kuzingatiwa.
Viazi, mihogo na ndizi za kupika je?
Hivi vyote vinaweza kuwa sehemu ya chakula cha mgonjwa wa kisukari, lakini vina carbohydrate.
Hii ni muhimu kwa sababu baadhi ya watu huacha wali lakini wanaanza kula kiasi kikubwa cha viazi, mihogo au ndizi za kupika wakifikiri kwamba vyakula hivyo havina athari kwenye sukari.
Kwa kweli, carbohydrate inabaki kuwa carbohydrate, ingawa aina, muundo, kiasi cha nyuzinyuzi, namna chakula kilivyopikwa na ukubwa wa sehemu vinaweza kubadilisha mwitikio wa glucose.
Kwa hiyo, badala ya kuondoa kabisa vyakula hivi, ni busara kuvipanga ndani ya mlo kwa kiasi kinachofaa.
Protini kwa mgonjwa wa kisukari: achague nini?
Protini ni sehemu muhimu ya lishe, lakini si kila chanzo cha protini kina wasifu sawa wa lishe.
Vyanzo vinavyoweza kutumika ni pamoja na:
Samaki: hasa samaki wenye mafuta yenye manufaa.
Mayai: yanaweza kuwa sehemu ya mlo kulingana na mahitaji ya mtu binafsi.
Kuku: ikiwezekana sehemu zisizo na mafuta mengi na kwa maandalizi yasiyoongeza mafuta mengi.
Maharagwe na dengu: hutoa protini pamoja na nyuzinyuzi na carbohydrate.
Karanga na mbegu: zina virutubisho muhimu lakini zina nishati nyingi, hivyo kiasi ni muhimu.
Nyama: inaweza kuliwa kwa kiasi kinachofaa, huku ikizingatiwa aina ya nyama, mafuta yanayoonekana na namna ya kupikwa.
Kwa mtu mwenye ugonjwa wa figo, mahitaji ya protini yanaweza kuwa tofauti. Hivyo, si sahihi kumpa kila mgonjwa wa kisukari mpango wa protini unaofanana.
Mafuta: si kila mafuta ni sawa
Lishe ya kisukari haipaswi kuangalia glucose pekee. Kisukari kina uhusiano mkubwa na hatari ya ugonjwa wa moyo na mishipa, hivyo ubora wa mafuta kwenye lishe ni muhimu.
Mafuta yasiyokolea (unsaturated fats) yanayopatikana kwenye samaki, parachichi, karanga, mbegu na baadhi ya mafuta ya mimea yanaweza kuwa sehemu ya mfumo mzuri wa ulaji.
Kwa upande mwingine, matumizi makubwa ya mafuta yaliyoshiba (saturated fat) na mafuta ya trans yanapaswa kupunguzwa.
Hii ndiyo sababu chakula kisichoongeza glucose kwa kasi si lazima kiwe chakula bora kiafya. Udhibiti wa kisukari si udhibiti wa sukari pekee; ni pia udhibiti wa hatari za kimetaboliki na moyo.
Parachichi linafaa kwa mgonjwa wa kisukari?
Parachichi linaweza kuwa sehemu nzuri ya lishe kwa mtu mwenye kisukari. Lina carbohydrate kidogo ukilinganisha na vyakula vingi vya wanga na lina mafuta yasiyokolea pamoja na nyuzinyuzi.
Lakini hata chakula chenye faida kinahitaji kiasi. Parachichi lina nishati nyingi kwa kila gramu ukilinganisha na mboga nyingi, hivyo mtu anayelenga kupunguza uzito hapaswi kudhani kwamba anaweza kula kiasi kisicho na kikomo.
Maziwa na mtindi kwa mgonjwa wa kisukari
Maziwa na bidhaa zake zinaweza kuwa sehemu ya lishe, lakini ni muhimu kuangalia sukari iliyoongezwa.
Mtindi wa asili usio na sukari iliyoongezwa unaweza kuwa chaguo tofauti na mtindi wenye sukari nyingi. Vivyo hivyo, vinywaji vya maziwa vilivyoongezwa sukari vinaweza kuongeza carbohydrate inayopatikana kwa haraka.
Kwa mtu mwenye kutovumilia lactose, mzio wa maziwa au tatizo jingine la kiafya, uchaguzi unaweza kuhitaji kubadilishwa.
Mgonjwa wa kisukari anywe nini?
Maji yanapaswa kuwa chaguo kuu la kinywaji kwa watu wengi.
Tatizo kubwa linalopuuzwa ni vinywaji vyenye sukari: soda, baadhi ya juisi, energy drinks, chai au kahawa iliyoongezwa sukari nyingi na vinywaji vingine vyenye sukari.
Kunywa sukari ni tofauti na kula tunda zima. Kinywaji chenye sukari kinaweza kutoa carbohydrate nyingi bila kutoa kiwango sawa cha nyuzinyuzi na kushibisha kama chakula kizima.
Kwa hiyo, mtu anayetaka blood sugar control anapaswa kuangalia vinywaji kama anavyoangalia chakula.
Je, asali ni salama kwa mgonjwa wa kisukari?
Asali ni bidhaa ya asili, lakini hilo halimaanishi kwamba haina athari kwenye glucose.
Asali ina sukari na carbohydrate. Kwa hiyo, kutumia asali kwa sababu tu ni “natural” si sababu ya kuichukulia kama tiba au mbadala usio na athari wa sukari.
Kanuni hiyo hiyo inatumika kwa sukari ya miwa, brown sugar, syrup na vitamu vingine vyenye kalori.
“Natural” si sawa na “haina athari kwenye sukari ya damu.”
Je, mgonjwa wa kisukari anaweza kula sukari kabisa?
Kitaalamu, hakuna haja ya kujenga lishe kwa dhana ya kwamba mgonjwa lazima aishi kwa hofu ya kila gramu ya sukari. Lakini sukari iliyoongezwa inapaswa kupunguzwa.
Muhimu zaidi ni mfumo mzima wa carbohydrate, kiasi cha chakula na ubora wa lishe.
Mtu anaweza kutumia sukari kidogo lakini akala kiasi kikubwa cha refined carbohydrates, au akanywa juisi nyingi; hivyo bado akapata mzigo mkubwa wa carbohydrate.
Carbohydrate counting ni nini?
Carbohydrate counting, au kuhesabu carbohydrate, ni mbinu ya kupanga ulaji kwa kuangalia kiasi cha carbohydrate kinachopatikana kwenye chakula.
Mbinu hii inaweza kuwa muhimu sana kwa baadhi ya watu wenye kisukari, hasa wanaotumia insulin na wanahitaji kuoanisha kiasi cha carbohydrate na dozi ya insulin.
Hata hivyo, si kila mgonjwa anahitaji kufanya hesabu ngumu za gramu za carbohydrate kila wakati. Mtaalamu wa lishe au timu ya afya anaweza kusaidia kuamua kama mbinu hii inafaa.
Kwa mtu anayehitaji kufanya carbohydrate counting, ni muhimu kujifunza kusoma Nutrition Facts, kuelewa serving size na kutambua carbohydrate kwenye vyakula vinavyotumiwa kila siku.
Je, mgonjwa wa kisukari anatakiwa kula mara ngapi?
Hakuna idadi ya milo inayofaa kwa kila mtu.
Baadhi ya watu wanaweza kutumia milo mitatu iliyopangwa vizuri. Wengine wanaweza kuhitaji mpangilio tofauti kulingana na dawa, insulin, shughuli za mwili na muda wa kulala.
Jambo muhimu ni kuepuka mfumo usio na mpangilio ambapo mtu anakaa muda mrefu bila kula kisha anakula kiasi kikubwa sana.
Kwa watu wanaotumia insulin au baadhi ya dawa za kisukari, kubadilisha ghafla muda au kiasi cha chakula bila ushauri kunaweza kuongeza hatari ya hypoglycemia.
Hypoglycemia: wakati sukari inashuka sana
Hypoglycemia ni hali ambayo glucose ya damu inakuwa chini sana; kiwango cha chini ya 70 mg/dL (3.9 mmol/L) hutumiwa kwa kawaida kama kizingiti cha tahadhari katika miongozo ya kisukari.
Dalili zinaweza kujumuisha kutetemeka, jasho, njaa kali, mapigo ya moyo kwenda haraka, kizunguzungu, kuchanganyikiwa na udhaifu.
Kwa mtu mwenye hypoglycemia, chakula cha kawaida chenye mafuta mengi si chaguo bora la kurekebisha hali haraka kwa sababu mafuta yanaweza kuchelewesha ufyonzwaji wa carbohydrate. Miongozo ya ADA inapendekeza matibabu ya hypoglycemia kwa glucose au carbohydrate inayofanya kazi haraka, kisha kupima tena baada ya muda unaofaa na kuchukua hatua zaidi kulingana na hali.
Mtu anayepoteza fahamu au hawezi kumeza anahitaji msaada wa dharura; asipewe chakula au kinywaji kwa mdomo.
Mgonjwa wa kisukari na kula usiku
Kula usiku si jambo ambalo linaweza kuitwa moja kwa moja “hatari” kwa kila mtu mwenye kisukari.
Kinachotakiwa kuangaliwa ni kiasi cha chakula, aina ya chakula, muda, dawa na glucose.
Mtu anayekula mlo mkubwa sana wa carbohydrate kabla ya kulala anaweza kupata glucose ya juu baada ya chakula. Lakini mtu mwingine anayechukua insulin au dawa fulani anaweza kuwa na mahitaji tofauti.
Kwa hiyo, si sahihi kutoa sheria ya jumla kwamba “mgonjwa wa kisukari haruhusiwi kula baada ya saa fulani.”
Je, vitafunio ni lazima?
Hapana.
Snack si lazima iwe sehemu ya kila diabetic meal plan. Inategemea mtu.
Ikiwa mtu ana njaa kati ya milo, chaguo linaweza kuwa chakula chenye mchanganyiko mzuri wa virutubisho, kwa mfano kiasi kinachofaa cha karanga zisizo na sukari iliyoongezwa, mtindi usio na sukari, au tunda zima kulingana na mpango wake wa lishe.
Lakini vitafunio vinavyorudiwa bila kuhitajika vinaweza kuongeza kalori na carbohydrate kwa siku nzima.
Kisukari na kupunguza uzito
Kwa mtu mwenye kisukari cha aina ya pili ambaye ana uzito uliozidi, kupunguza uzito kwa kiwango kinachofaa kunaweza kusaidia afya ya kimetaboliki na udhibiti wa glucose.
Lakini kupunguza uzito si sawa na kufa njaa.
Lishe kali sana inaweza kuwa vigumu kuifuata kwa muda mrefu na inaweza kusababisha upungufu wa virutubisho au matatizo mengine. Mpango bora unapaswa kuwa wa kutekelezeka, wenye lishe kamili na unaolingana na hali ya mtu.
Hapa ndipo lishe bora kwa mwenye kisukari inapokuwa zaidi ya “diet”; ni mfumo wa maisha unaoweza kuendelea kwa muda mrefu.
Mgonjwa wa kisukari na chumvi
Udhibiti wa kisukari hauishii kwenye sukari.
Watu wenye kisukari wanaweza pia kuwa na shinikizo la damu, hivyo kiasi cha sodium kwenye lishe ni jambo la kuzingatia.
Kupunguza matumizi ya chumvi nyingi na vyakula vilivyosindikwa sana kunaweza kusaidia katika mfumo wa lishe unaolenga afya ya moyo na mishipa.
Mgonjwa wa kisukari na pombe
Pombe inaweza kuathiri glucose na pia inaweza kuingiliana na baadhi ya dawa. Kwa mtu anayetumia insulin au dawa zinazoweza kusababisha hypoglycemia, hatari inaweza kuwa kubwa zaidi, hasa pombe inapotumiwa bila chakula.
Kwa hiyo, matumizi ya pombe yanahitaji tahadhari na ushauri wa kitaalamu kulingana na hali ya mtu na dawa anazotumia.
Mlo wa mfano wa siku moja
Mfano huu si prescription ya mtu binafsi, bali unaonyesha namna ya kutumia kanuni za lishe:
Asubuhi:
Yai au chanzo kingine cha protini + mboga + sehemu inayofaa ya mkate wa wholegrain, au oats zisizo na sukari iliyoongezwa pamoja na mtindi usio na sukari na sehemu ndogo ya tunda.
Mchana:
Mboga nyingi + samaki/maharagwe/kuku + kiasi kinachofaa cha wali, ugali, viazi au ndizi za kupika.
Jioni:
Mboga + protini + sehemu iliyopangwa ya carbohydrate kulingana na mahitaji ya mtu.
Kati ya milo:
Si lazima kuwe na snack ikiwa mtu hana uhitaji. Ikiwa inahitajika, ichaguliwe kwa kuzingatia mpango wa carbohydrate na mahitaji ya mtu.
Kinywaji:
Maji ya kutosha, badala ya vinywaji vyenye sukari.
Huu ni mfano wa muundo, si mpango wa matibabu wa kila mtu.
Makosa 10 yanayofanywa wakati wa kupanga chakula cha kisukari
Kosa la kwanza: Kuamini kwamba ugali au wali pekee ndiyo chanzo cha sukari.
Kosa la pili: Kuacha matunda yote kwa sababu yana sukari ya asili.
Kosa la tatu: Kunywa juisi badala ya kula tunda zima.
Kosa la nne: Kutumia asali nyingi kwa imani kwamba “asali haiathiri kisukari.”
Kosa la tano: Kula kiasi kikubwa cha chakula kwa sababu tu ni “healthy”.
Kosa la sita: Kuangalia GI pekee na kupuuza ukubwa wa sehemu.
Kosa la saba: Kuacha carbohydrate kabisa bila mpango wa kitaalamu.
Kosa la nane: Kusahau mafuta, chumvi na afya ya moyo.
Kosa la tisa: Kufuata diabetic meal plan ya mtu mwingine bila kuzingatia dawa na mahitaji binafsi.
Kosa la kumi: Kuamini kwamba chakula au dawa ya asili inaweza kuchukua nafasi ya matibabu yaliyowekwa bila ushahidi wa kutosha na ushauri wa mtaalamu wa afya.
Jinsi ya kujua kama mlo wako unakufaa
Mlo mzuri wa kisukari haupimwi kwa jina la chakula pekee.
Mtaalamu wa afya anaweza kuangalia fasting plasma glucose, glucose baada ya kula, HbA1c, uzito, shinikizo la damu, lipid profile na vipimo vingine kulingana na hali ya mgonjwa.
HbA1c ni kipimo kinachoonyesha wastani wa glucose ya damu kwa kipindi cha takribani miezi 2–3 iliyopita. Hivyo, mtu hapaswi kuhukumu ubora wa lishe yake kwa kipimo kimoja cha sukari pekee.
Kwa baadhi ya wagonjwa, continuous glucose monitoring (CGM) inaweza pia kutoa taarifa kuhusu mwenendo wa glucose, ingawa matumizi yake yanategemea aina ya kisukari, matibabu na upatikanaji.
Mgonjwa wa kisukari anatakiwa kula nini kwa ujumla?
Jibu la msingi linaweza kuwekwa hivi:
Mgonjwa wa kisukari anapaswa kula mlo wenye mboga nyingi, carbohydrate yenye ubora na kwa kiasi kinachofaa, protini yenye ubora, nyuzinyuzi, mafuta yasiyokolea kwa kiasi, matunda mazima kwa sehemu zinazofaa, na vinywaji visivyo na sukari iliyoongezwa.
Lakini swali halisi linakuwa kubwa zaidi:
Ni kiasi gani? Kwa muda gani? Kwa mtu gani? Akitumia dawa gani? Ana uzito gani? Anafanya mazoezi kiasi gani? Ana ugonjwa wa figo au moyo? Na glucose yake huitikiaje mlo huo?
Hapo ndipo lishe ya kisukari inapotoka kwenye orodha rahisi ya “kula hiki, usile kile” na kuwa sayansi ya tiba ya lishe — medical nutrition therapy (MNT).
Hitimisho
Mgonjwa wa kisukari anatakiwa kula nini? Jibu si chakula kimoja cha miujiza. Hakuna tunda moja, mboga moja, nafaka moja au kinywaji kimoja kinachoweza kuchukua nafasi ya mfumo mzima wa udhibiti wa kisukari.
Msingi ni ubora wa chakula, kiasi cha chakula, usawa wa virutubisho, nyuzinyuzi, udhibiti wa carbohydrate, shughuli za mwili, dawa inapohitajika na ufuatiliaji wa glucose.
Na jambo muhimu zaidi: mtu mwenye kisukari hapaswi kubadilisha dawa, insulin au mpango wa matibabu kwa kutegemea makala ya mtandaoni pekee. Mpango wa lishe unapaswa kubinafsishwa na mtaalamu wa afya, hasa ikiwa mtu anatumia insulin, ana ugonjwa wa figo, moyo, ini au amekuwa na vipindi vya hypoglycemia.
Elimu sahihi inaweza kubadilisha namna mtu anavyokabiliana na kisukari—lakini elimu bora huanza pale tunapoacha kuogopa chakula na kuanza kukielewa.