Vyakula vya Kuepuka au Kupunguza Ukiwa na Kisukari
Kuwa na kisukari hakumaanishi kwamba kuna orodha fupi ya vyakula ambavyo kila mgonjwa lazima avikatae kabisa. Hata hivyo, baadhi ya vyakula na vinywaji vinaweza kufanya udhibiti wa glucose ya damu (blood glucose) kuwa mgumu zaidi, hasa vinapotumiwa mara kwa mara au kwa kiasi kikubwa.
Miongoni mwa vitu vinavyopaswa kupunguzwa ni sukari iliyoongezwa, vinywaji vyenye sukari, juisi nyingi, vyakula vilivyosindikwa sana, refined carbohydrates, vyakula vyenye mafuta mengi yasiyofaa na sehemu kubwa kupita kiasi za vyakula vya wanga.
WHO inapendekeza kupunguza free sugars, mafuta yaliyojaa na trans fats, pamoja na chumvi nyingi, huku ikisisitiza ulaji wa mboga, matunda, jamii ya kunde na nafaka zisizokobolewa.
Vyakula vinavyoongeza sukari kwenye damu
Chakula chenye carbohydrate kinaweza kuongeza glucose ya damu kwa sababu carbohydrates huvunjwa kuwa glucose wakati wa mmeng'enyo.
Lakini kasi na ukubwa wa ongezeko hilo hutofautiana kulingana na aina na kiasi cha carbohydrate, kiwango cha nyuzinyuzi, namna chakula kilivyoandaliwa na mchanganyiko wa mlo.
Kwa hiyo, si sahihi kusema kila chakula chenye carbohydrate ni kibaya kwa mgonjwa wa kisukari.
Kinachohitajika ni udhibiti wa kiasi na ubora wa carbohydrate.
Vyakula vinavyoweza kuongeza glucose kwa haraka au kwa kiasi kikubwa, hasa vinapotumiwa kwa wingi, ni pamoja na:
- soda na vinywaji baridi vyenye sukari;
- chai yenye sukari nyingi;
- juisi zenye sukari;
- pipi na peremende;
- keki na baadhi ya bidhaa za bakery;
- biscuits zenye sukari;
- ice cream na desserts zenye sukari nyingi;
- nafaka na bidhaa za unga zilizosindikwa sana;
- sehemu kubwa za wali, ugali au vyakula vingine vya wanga.
Hii haimaanishi kwamba kila chakula kilichotajwa hapo juu kina athari sawa kwa kila mtu.
Sukari iliyoongezwa na kisukari
Added sugar, au sukari iliyoongezwa, ni sukari inayoongezwa kwenye chakula au kinywaji wakati wa utengenezaji au maandalizi.
Mifano yake ni sukari inayowekwa kwenye chai, kahawa, vinywaji, desserts na bidhaa nyingine.
Kwa mgonjwa anayelenga blood sugar control, kupunguza matumizi ya sukari iliyoongezwa ni hatua muhimu.
Tatizo ni kwamba mtu anaweza kuacha kuweka sukari kwenye chai lakini bado akatumia kiasi kikubwa cha sukari kupitia soda, juice, biscuits, cakes au bidhaa nyingine.
Kwa hiyo, udhibiti wa kisukari haupaswi kuishia kwenye kijiko cha sukari kinachowekwa kwenye chai.
Jinsi ya Kupanga Mlo kwa Mgonjwa wa Kisukari
Moja ya mbinu rahisi za kujenga mpangilio wa chakula kwa mgonjwa wa kisukari ni kuanza kwa kuangalia sahani nzima badala ya kuangalia chakula kimoja.
Kwa mfano, sahani inaweza kuwa na:
Sehemu kubwa ya mboga zisizo na wanga mwingi, pamoja na
chanzo cha protini, na
sehemu iliyodhibitiwa ya carbohydrate.
Hii inaweza kusaidia mgonjwa kuepuka kujaza sahani kwa chakula cha wanga pekee.
Mfano wa mlo unaweza kuwa mboga mbalimbali, samaki au maharage, pamoja na sehemu inayofaa ya ugali, wali au chakula kingine cha wanga.
Hii ndiyo maana namna ya kupanga mlo kwa mgonjwa wa kisukari ni muhimu zaidi kuliko kutafuta “chakula kimoja cha miujiza”.
Je, Mgonjwa wa Kisukari Ale Mara Ngapi kwa Siku?
Hakuna idadi moja ya milo inayofaa kwa kila mtu mwenye kisukari.
Mtu anaweza kuwa na ratiba ya milo mitatu kwa siku, wakati mwingine anaweza kuhitaji mpangilio tofauti kutokana na dawa, insulin, shughuli za mwili, mahitaji ya nishati au hali nyingine za kiafya.
Kwa hiyo swali “Je, mgonjwa wa kisukari ale mara ngapi kwa siku?” haliwezi kujibiwa kwa kusema lazima ale mara tatu, nne au sita bila kuzingatia mazingira yake.
Jambo muhimu ni kuwa na mpangilio unaoweza kudumishwa na unaoendana na mahitaji ya mtu.
Kwa mtu anayetumia insulin au baadhi ya dawa zinazoweza kusababisha hypoglycemia (sukari ya damu kushuka kupita kiasi), kubadilisha ratiba ya kula bila ushauri wa mtaalamu kunaweza kuwa hatari.
Chakula cha Asubuhi kwa Mgonjwa wa Kisukari
Chakula cha asubuhi kwa mgonjwa wa kisukari hakipaswi kutegemea sukari na refined carbohydrates pekee.
Mfano wa muundo unaweza kuwa:
- chanzo cha protini;
- chakula chenye nyuzinyuzi;
- kiasi kinachofaa cha carbohydrate;
- kinywaji kisicho na sukari iliyoongezwa.
Kwa mfano, yai linaweza kuambatana na mboga na kiasi kinachofaa cha chakula cha nafaka kulingana na mpango wa mtu.
Mgonjwa anayekunywa chai yenye sukari nyingi pamoja na maandazi mengi anaweza kuwa anapata carbohydrate na sukari iliyoongezwa kwa wakati mmoja bila kupata uwiano mzuri wa mlo.
Chakula cha Mchana kwa Mgonjwa wa Kisukari
Chakula cha mchana kwa mgonjwa wa kisukari kinaweza kujengwa kwa kanuni ileile ya usawa.
Mfano:
Mboga + protini + sehemu iliyodhibitiwa ya carbohydrate.
Protini inaweza kuwa samaki, kuku, mayai, maharage au dengu, kulingana na mahitaji ya mtu.
Carbohydrate inaweza kuwa wali, ugali, viazi au nafaka nyingine.
Muhimu ni portion size.
Sahani kubwa sana ya wali au ugali inaweza kutoa carbohydrate nyingi zaidi kuliko mahitaji ya mtu, hata kama chakula hicho hakijaongezwa sukari.
Chakula cha Usiku kwa Mwenye Kisukari
Ni chakula gani kinafaa kula usiku?
Hakuna chakula kimoja cha lazima kwa kila mtu.
Mlo wa usiku unaweza kuwa na mboga, protini na kiasi kinachofaa cha carbohydrate kulingana na mahitaji ya mtu.
Kula kiasi kikubwa sana cha chakula muda mfupi kabla ya kulala kunaweza kuwa si chaguo zuri kwa baadhi ya watu, hasa ikiwa mlo huo una nishati nyingi.
Kwa mtu anayefuatilia glucose, ni muhimu kuangalia pia mwitikio wa glucose baada ya mlo, si kuangalia saa pekee.
Maziwa na Kisukari
Maziwa na kisukari ni eneo linalohitaji kutofautisha bidhaa mbalimbali.
Maziwa yana lactose, ambayo ni carbohydrate ya asili. Kwa hiyo yanaweza kuathiri glucose ya damu.
Lakini bidhaa za maziwa pia zinaweza kutoa protini, calcium na virutubisho vingine.
Tatizo linaweza kuwa katika bidhaa zenye sukari iliyoongezwa, kama baadhi ya flavoured yogurts, milkshakes au vinywaji vya maziwa vyenye sukari nyingi.
Kwa hiyo, si sahihi kuweka maziwa yote kwenye kundi moja.
Mafuta Yenye Afya Katika Lishe ya Kisukari
Mafuta yenye afya ni sehemu ya mlo bora, lakini yanapaswa kutumiwa kwa kiasi.
Vyanzo vinaweza kujumuisha:
- parachichi;
- karanga;
- mbegu;
- baadhi ya mafuta ya mimea;
- samaki wenye mafuta.
Mafuta yana nishati nyingi kwa kila gramu, kwa hiyo hata mafuta yenye ubora mzuri hayapaswi kuliwa bila kiasi.
Kwa mtu mwenye kisukari ambaye pia ana uzito kupita kiasi, udhibiti wa jumla wa nishati unaweza kuwa sehemu muhimu ya mpango wa lishe.
Protini Katika Chakula cha Mgonjwa wa Kisukari
Protini husaidia katika ujenzi na ukarabati wa tishu na ni sehemu muhimu ya mlo.
Vyanzo vinaweza kuwa:
- samaki;
- mayai;
- kuku;
- maharage;
- dengu;
- jamii nyingine za kunde;
- nyama kwa kiasi kinachofaa.
Lakini “protini nyingi” si lazima iwe sawa na “lishe bora”.
Mtu mwenye ugonjwa wa figo unaohusiana na kisukari (diabetic kidney disease) anaweza kuwa na mahitaji tofauti ya protini. Hivyo, ushauri wa lishe unapaswa kuzingatia hali ya figo na magonjwa mengine yaliyopo.
Wali, Ugali na Viazi: Je, Kipi Ni Bora?
Hakuna jibu rahisi la kusema chakula kimoja ni “bora” kwa kila mgonjwa wa kisukari.
Kinachoweza kuwa muhimu zaidi ni:
kiasi kinacholiwa, aina ya chakula, maandalizi yake, mchanganyiko wa mlo na mwitikio wa glucose wa mtu.
Kwa mfano, sehemu kubwa ya wali pamoja na kinywaji chenye sukari inaweza kuwa mlo wenye carbohydrate nyingi.
Lakini sehemu iliyodhibitiwa ya carbohydrate ikiambatana na mboga na protini inaweza kuwa na muundo tofauti kabisa.
Hii ndiyo sababu wali na kisukari, ugali na kisukari na viazi na kisukari vinapaswa kujadiliwa kwa mtazamo wa lishe nzima badala ya kuunda orodha ya vyakula vilivyopigwa marufuku.
Carbohydrate Counting ni Nini?
Carbohydrate counting ni mbinu ya kufuatilia kiasi cha carbohydrate kinacholiwa katika mlo.
Mbinu hii inaweza kuwa muhimu sana kwa baadhi ya watu wenye kisukari, hasa wale wanaotumia insulin na wanaohitaji kulinganisha kiasi cha carbohydrate na dozi ya insulin.
Hata hivyo, si kila mgonjwa anahitaji kufanya carbohydrate counting kwa kiwango kilekile cha undani.
Mtaalamu wa lishe au mhudumu wa afya anaweza kusaidia kuamua kama mbinu hiyo inafaa kwa mtu fulani.
Kwa Nini Glucose Hupanda Baada ya Mlo Wakati Mtu Hakula Sukari?
Hili ni swali muhimu sana.
Mtu anaweza kusema:
“Sikuweka sukari kwenye chai, kwa nini sukari yangu imepanda?”
Sababu ni kwamba sukari ya mezani si chanzo pekee cha glucose.
Wali, ugali, viazi, ndizi, mkate, nafaka na vyakula vingine vyenye carbohydrate vinaweza kuvunjwa na kutoa glucose.
Kwa hiyo, katika jinsi ya kudhibiti sukari kwa chakula, lazima kuangalia jumla ya carbohydrate na si sukari iliyoongezwa pekee.
Mlo Sahihi na Uzito wa Mwili
Kwa mtu mwenye kisukari aina ya pili na uzito mkubwa, kupunguza uzito kwa njia salama kunaweza kuboresha udhibiti wa glucose kwa baadhi ya watu.
Lakini kupunguza uzito hakumaanishi kula kidogo kupita kiasi au kufunga chakula bila mpango.
Lishe kali isiyokidhi mahitaji ya mwili inaweza kusababisha upungufu wa virutubisho na inaweza kuwa ngumu kudumisha.
Lengo ni kujenga mfumo wa kula unaoweza kudumu, si mpango wa siku chache.
Lishe ya Kisukari Tanzania
Katika mazingira ya Tanzania, lishe ya kisukari Tanzania inapaswa kuzingatia vyakula ambavyo watu wanakula kwa kawaida.
Hakuna ulazima wa kuiga menu ya nchi nyingine ili kupata chakula cha afya kwa mwenye kisukari.
Ugali, wali, maharage, dengu, samaki, mboga za majani, matunda, viazi na vyakula vingine vya kawaida vinaweza kujumuishwa katika mpango wa lishe kwa kuzingatia kiasi, maandalizi na mahitaji ya mtu.
Hii ndiyo maana vyakula vya asili kwa mgonjwa wa kisukari vinaweza kuwa sehemu muhimu ya lishe bora, mradi tu uchaguzi na kiasi viwe sahihi.
Makosa 7 Yanayoweza Kuharibu Mpango wa Lishe
1. Kuamini kwamba kutokula sukari kunatosha
Mtu anaweza kuacha sukari lakini bado akala carbohydrate nyingi sana.
2. Kuogopa kila tunda
Matunda yana virutubisho muhimu. Kinachohitajika ni kiasi na uchaguzi sahihi.
3. Kunywa juisi badala ya kula tunda
Tunda zima na juisi si kitu kimoja.
4. Kula sahani kubwa kwa sababu chakula ni “cha asili”
Chakula cha asili bado kinaweza kutoa carbohydrate na nishati nyingi kikiliwa kwa kiasi kikubwa.
5. Kula “healthy food” bila kuangalia portion
Hata chakula chenye afya kinahitaji kiasi.
6. Kufanya mabadiliko ya dawa kwa sababu ya lishe
Mlo haupaswi kutumiwa kama sababu ya kuacha au kupunguza dawa bila ushauri wa mtaalamu.
7. Kutumia chakula kama tiba ya miujiza
Hakuna chakula kimoja kinachoweza kuchukua nafasi ya mpango mzima wa matibabu ya kisukari.
Mlo Bora kwa Mgonjwa wa Kisukari Unapaswa Kuwa wa Muda Mrefu
Mafanikio ya lishe hayapimwi kwa siku mbili au wiki moja.
Mgonjwa anahitaji mfumo ambao anaweza kuufuata kwa miezi na miaka.
Hii ndiyo sababu mlo bora unapaswa kuwa:
wenye virutubisho, wenye uwiano, unaoweza kumudu, unaoendana na utamaduni wa mtu, unaoweza kudumishwa na unaozingatia hali yake ya kiafya.
Kwa kifupi, lishe ya mgonjwa wa kisukari si adhabu; ni mfumo wa kumsaidia mtu kuishi kwa afya huku akidhibiti glucose na hatari nyingine za kiafya.
Maswali Yanayoulizwa Kuhusu Mlo wa Kisukari
Je, mwenye kisukari anaweza kula wali?
Ndiyo, wali unaweza kuwa sehemu ya mlo, lakini kiasi na muundo wa mlo mzima ni muhimu.
Je, mwenye kisukari anaweza kula ugali?
Ndiyo, ugali unaweza kujumuishwa katika mlo kwa kuzingatia kiasi cha carbohydrate na vyakula vinavyoambatana nao.
Je, matunda yanafaa kwa mgonjwa wa kisukari?
Ndiyo. Tunda zima linaweza kuwa sehemu ya lishe bora. Kiasi na aina ni muhimu.
Je, ndizi zinaongeza sukari?
Ndizi zina carbohydrate na zinaweza kuongeza glucose ya damu. Athari hutegemea kiasi, aina na mwitikio wa mtu.
Ni chakula gani kinapaswa kuepukwa na mwenye kisukari?
Hakuna orodha moja inayofaa kila mtu, lakini vyakula vyenye sukari iliyoongezwa, vinywaji vyenye sukari na vyakula vilivyosindikwa sana vinapaswa kupunguzwa.
Mgonjwa wa kisukari anatakiwa kunywa nini?
Maji ni chaguo muhimu. Vinywaji vyenye sukari vinapaswa kupunguzwa kwa kiasi kikubwa.
Glycemic Index ni nini?
Ni kipimo kinachoonyesha jinsi chakula chenye carbohydrate kinavyoweza kuongeza glucose ya damu ikilinganishwa na chakula cha rejea.
Nyuzinyuzi husaidiaje kudhibiti sukari?
Nyuzinyuzi ni sehemu muhimu ya lishe bora na hupatikana katika mboga, matunda, jamii ya kunde, karanga, mbegu na nafaka zisizokobolewa.
Hitimisho: Mlo Sahihi Si Kula Kidogo Pekee
Mlo sahihi kwa mgonjwa wa kisukari ni zaidi ya kuondoa sukari kwenye chai.
Ni kuelewa uhusiano kati ya carbohydrates, insulin, insulin resistance, glucose ya damu, dietary fiber, protini, mafuta yenye afya, glycemic index, glycemic load, ukubwa wa sehemu ya chakula na shughuli za mwili.
Mgonjwa anapojifunza kanuni hizi, anaweza kufanya maamuzi bora kuhusu chakula cha asubuhi, chakula cha mchana na chakula cha usiku bila kuishi kwa hofu ya kila chakula.
Na kuna ukweli mmoja wa msingi: chakula si adui wa mgonjwa wa kisukari. Chakula kinachopangwa vizuri ni sehemu ya msingi ya maisha yenye afya.
Hata hivyo, mpango wa lishe unapaswa kubinafsishwa kwa mtu mwenye kisukari, hasa ikiwa anatumia insulin au dawa zinazoweza kushusha glucose, ana ugonjwa wa figo, moyo, ini, ana ujauzito, au ana hali nyingine inayobadilisha mahitaji ya lishe.
Kwa hiyo, usimamizi bora wa kisukari unahitaji zaidi ya mlo pekee: lishe bora, shughuli za mwili, ufuatiliaji wa glucose inapohitajika, dawa zinapohitajika, na ufuatiliaji wa kitaalamu.
