SABABU ZA KINASABA NA URITHI ZINAVYOONGEZA HATARI YA KISUKARI
Utangulizi: Je, Kisukari Kinaweza Kurithiwa Kutoka kwa Wazazi?
Kisukari ni ugonjwa unaoweza kuhusishwa kwa kiwango kikubwa na vinasaba vya binadamu. Hii ina maana kwamba historia ya afya ya familia yako, hususan wazazi, ndugu wa kuzaliwa nao na wakati mwingine babu au bibi, inaweza kuwa na mchango katika kuongeza uwezekano wako wa kupata ugonjwa wa kisukari.
Huenda umewahi kujiuliza kwa nini katika familia moja watu kadhaa wanaugua kisukari, wakati wengine wanaishi bila kuwa na tatizo hilo. Au kwa nini mtu anaweza kugundulika kuwa na kisukari licha ya kutokuwa na historia ya ulaji usiofaa, kutofanya mazoezi au kuwa na uzito mkubwa.
Moja ya majibu muhimu yanayosaidia kuelewa hali hii ni urithi wa kinasaba (Genetic Inheritance).
Hata hivyo, ni muhimu kuelewa kwamba kurithi vinasaba vinavyoongeza hatari ya kisukari hakumaanishi kwamba lazima mtu huyo ataugua kisukari. Vinasaba huongeza uwezekano wa mwili kuwa katika mazingira ya hatari, lakini mambo mengine ya kibayolojia, kimetaboliki na kimazingira yanaweza kuchangia katika kuanzisha au kuharakisha maendeleo ya ugonjwa.
Ili kuelewa jambo hili kwa kina, ni muhimu kwanza kufahamu namna taarifa za kinasaba zinavyoweza kuathiri kongosho, uzalishaji wa insulin na uwezo wa mwili kutumia insulin ipasavyo.
1. Kuelewa Vinasaba (Genetics) na Urithi wa Kisukari
Vinasaba ni taarifa za kibayolojia zinazohifadhiwa ndani ya DNA ya binadamu. Taarifa hizi hubeba maelekezo yanayosaidia mwili kujenga, kuendesha na kudhibiti mifumo mbalimbali ya kibayolojia.
DNA hupatikana katika kromosomu zilizomo ndani ya seli za mwili. Sehemu maalumu za DNA zinazoitwa jeni (Genes) hubeba maelekezo ya kutengeneza protini na kudhibiti shughuli mbalimbali za seli.
Kwa mfano, baadhi ya jeni hushiriki katika:
- Kudhibiti uzalishaji wa insulin kwenye kongosho.
- Kuamua namna seli zinavyopokea na kutumia ishara za insulin.
- Kudhibiti shughuli za mfumo wa kinga ya mwili.
- Kusimamia matumizi na uhifadhi wa nishati mwilini.
- Kudhibiti shughuli za kimetaboliki ya glukosi.
- Kuathiri namna mwili unavyosambaza na kuhifadhi mafuta.
Mabadiliko fulani katika jeni yanaweza kuathiri ufanisi wa mifumo hii.
Iwapo mtu atarithi mchanganyiko wa vinasaba vinavyoongeza uwezekano wa kupata hitilafu katika uzalishaji au utendaji wa insulin, anaweza kuwa katika hatari kubwa zaidi ya kupata kisukari ikilinganishwa na mtu asiye na mwelekeo huo wa kinasaba.
Hii ndiyo sababu historia ya kisukari katika familia ni jambo muhimu katika kutathmini hatari ya ugonjwa huo.
2. Historia ya Kisukari kwa Wazazi Inawezaje Kuongeza Hatari?
Wazazi humrithisha mtoto sehemu ya taarifa zao za kinasaba kupitia seli za uzazi.
Kwa hiyo, mtoto anaweza kurithi mchanganyiko wa vinasaba vinavyohusishwa na uwezo wa kongosho kuzalisha insulin, mwitikio wa seli kwa insulin na udhibiti wa kiwango cha glukosi kwenye damu.
Katika kisukari cha aina ya pili (Type 2 Diabetes), uhusiano kati ya historia ya familia na uwezekano wa kupata ugonjwa umeonekana kuwa muhimu sana.
Kwa mfano:
Ikiwa baba ana kisukari:
Mtoto anaweza kurithi baadhi ya tofauti za kinasaba zinazohusishwa na uwezo mdogo wa seli za beta za kongosho kuzalisha insulin au uwezekano mkubwa wa mwili kupata usugu dhidi ya insulin.
Ikiwa mama ana kisukari:
Mtoto pia anaweza kurithi mwelekeo wa kinasaba unaohusishwa na hatari ya kupata kisukari. Aidha, mazingira ya kiafya wakati wa ujauzito yanaweza kuwa na mchango katika afya ya kimetaboliki ya mtoto.
Ikiwa wazazi wote wawili wana kisukari:
Mtoto anaweza kuwa na uwezekano mkubwa zaidi wa kurithi mchanganyiko wa vinasaba vinavyohusishwa na kisukari.
Hata hivyo, si sahihi kusema kwamba kila mtoto ambaye wazazi wake wote wana kisukari lazima naye ataugua. Hatari hutegemea mchanganyiko wa vinasaba, mazingira na mambo mengine ya kiafya.
Kwa mujibu wa National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK), kuwa na mzazi au ndugu wa karibu mwenye kisukari cha aina ya pili ni mojawapo ya sababu zinazoongeza hatari ya kupata ugonjwa huo.
3. Jinsi Vinasaba Vinavyoweza Kuathiri Uzalishaji wa Insulin
Hii ni mojawapo ya njia muhimu ambazo urithi wa kinasaba unaweza kuchangia katika maendeleo ya kisukari.
Ili kuelewa jambo hili, tunahitaji kuangalia kazi ya kongosho.
Kongosho (Pancreas) ni kiungo muhimu kinachoshiriki katika kudhibiti kiwango cha sukari kwenye damu.
Ndani ya kongosho kuna makundi maalumu ya seli yanayoitwa visiwa vya Langerhans (Islets of Langerhans). Ndani ya visiwa hivi kuna seli za beta (Beta Cells), ambazo ndizo zinazozalisha homoni ya insulin.
Insulin husaidia glukosi kutoka kwenye damu kuingia katika seli mbalimbali za mwili kwa ajili ya matumizi ya nishati.
Katika mazingira ya kawaida, baada ya kula chakula chenye wanga, chakula hicho humeng'enywa na hatimaye sehemu yake hubadilishwa kuwa glukosi.
Glukosi huingia kwenye mfumo wa damu na kiwango chake kinapoongezeka, kongosho huchochewa kutoa insulin.
Hata hivyo, baadhi ya watu wanaweza kuwa na mwelekeo wa kinasaba unaoathiri uwezo wa seli za beta kufanya kazi kwa ufanisi.
Kwa mtu mwenye mwelekeo huo:
- Seli za beta zinaweza kuwa na uwezo mdogo wa kukabiliana na mahitaji yanayoongezeka ya insulin.
- Uzalishaji wa insulin unaweza kushindwa kukidhi mahitaji ya mwili.
- Udhibiti wa kiwango cha glukosi kwenye damu unaweza kuanza kudhoofika.
- Ikiwa hali hii itaendelea na kukidhi vigezo vya kitabibu, mtu anaweza kupata kisukari.
Hapa ndipo tunapoona umuhimu wa vinasaba katika utendaji wa kongosho.
Ni muhimu kufahamu kwamba si kila mtu mwenye tofauti za kinasaba zinazohusiana na seli za beta atapata hitilafu hiyo. Athari hutegemea aina ya tofauti za kinasaba na mwingiliano wake na mambo mengine ya mwili.
4. Vinasaba Vinavyochangia Usugu wa Insulin (Insulin Resistance)
Usugu wa insulin ni hali ambayo seli za mwili zinapunguza mwitikio wake kwa insulin.
Kwa kawaida, insulin inapofika kwenye seli za misuli, ini na mafuta, hufungamana na vipokezi vyake na kuanzisha mfululizo wa ishara za ndani ya seli.
Ishara hizi husaidia mwili kudhibiti matumizi na uhifadhi wa glukosi.
Lakini wakati usugu wa insulin unapotokea, seli hazijibu ipasavyo ishara zinazotolewa na insulin.
Matokeo yake ni kwamba mwili unahitaji insulin nyingi zaidi ili kupata mwitikio ambao awali ungeweza kupatikana kwa kiwango kidogo cha insulin.
Vinasaba vinaweza kuathiri mifumo mbalimbali inayohusika na:
- Utendaji wa vipokezi vya insulin.
- Usafirishaji wa glukosi kuingia kwenye seli.
- Uwezo wa misuli kutumia glukosi.
- Uzalishaji wa glukosi ndani ya ini.
- Uhifadhi na usambazaji wa mafuta mwilini.
Kwa mfano, ikiwa mtu ana mwelekeo wa kinasaba wa kupata usugu wa insulin, mwili wake unaweza kuhitaji kuzalisha insulin nyingi zaidi ili kudhibiti glukosi kwenye damu.
Mwanzoni, kongosho linaweza kufidia hali hii kwa kuongeza uzalishaji wa insulin.
Lakini kadiri mahitaji yanavyoongezeka, seli za beta zinaweza kushindwa kuendelea kufidia mahitaji hayo.
Hapo kiwango cha glukosi kwenye damu kinaweza kuanza kupanda.
Huu ni mchakato muhimu katika maendeleo ya kisukari cha aina ya pili.
5. Jukumu la Jeni Katika Kudhibiti Mfumo wa Kinga ya Mwili
Vinasaba pia vina umuhimu mkubwa katika kisukari cha aina ya kwanza (Type 1 Diabetes).
Tofauti na kisukari cha aina ya pili, kisukari cha aina ya kwanza huhusishwa na mchakato wa kingamwili kujishambulia yenyewe (Autoimmune Reaction).
Katika hali hii, mfumo wa kinga ya mwili hutambua kimakosa seli za beta za kongosho kama vitu vinavyopaswa kushambuliwa.
Matokeo yake ni uharibifu wa seli zinazozalisha insulin.
Kadiri seli hizi zinavyoharibiwa, uwezo wa kongosho kuzalisha insulin hupungua sana na hatimaye mwili unaweza kushindwa kuzalisha insulin ya kutosha.
Baadhi ya jeni zinazohusika na udhibiti wa mfumo wa kinga, hususan zile zinazohusiana na mfumo wa HLA (Human Leukocyte Antigen), zimehusishwa na ongezeko la hatari ya kisukari cha aina ya kwanza.
Mifano ni:
- HLA-DR.
- HLA-DQ.
- HLA-A.
- HLA-B.
Tofauti fulani katika maeneo haya ya vinasaba zinaweza kuathiri namna mfumo wa kinga unavyotambua protini za mwili na hivyo kuhusishwa na uwezekano wa mchakato wa kingamwili kushambulia seli za beta.
Hata hivyo, kuwa na vinasaba vinavyohusishwa na kisukari cha aina ya kwanza hakumaanishi kwamba mtu lazima atapata ugonjwa huo.
Pia, watu wengi wanaopata kisukari cha aina ya kwanza hawana historia ya ugonjwa huo katika familia zao.
6. Kwa Nini Familia Moja Inaweza Kuwa na Wagonjwa Wengi wa Kisukari?
Huenda umewahi kuona familia ambayo baba ana kisukari, mama ana kisukari, watoto wawili au watatu wana kisukari, na hata baadhi ya ndugu wengine wa familia hiyo wana hali hiyo.
Hali hii inaweza kuelezwa kwa kuangalia mambo mawili makuu.
A. Urithi wa vinasaba
Wanafamilia wanashiriki sehemu ya taarifa zao za kinasaba.
Ikiwa katika familia kuna mchanganyiko wa vinasaba vinavyoongeza uwezekano wa kupata usugu wa insulin au kudhoofika kwa utendaji wa seli za beta, watu kadhaa katika familia hiyo wanaweza kuwa katika hatari kubwa.
B. Mazingira na tabia zinazofanana ndani ya familia
Wanafamilia wengi pia hushiriki mazingira na mfumo unaofanana wa maisha.
Kwa mfano:
- Aina zinazofanana za vyakula.
- Ratiba zinazofanana za ulaji.
- Kiwango kidogo cha shughuli za kimwili.
- Tabia za maisha zinazochangia kuongezeka kwa uzito.
- Mazingira yanayochochea ulaji wa vyakula vyenye nishati nyingi.
Kwa hiyo, si kila wakati ambapo watu wengi katika familia wana kisukari husababishwa na kurithi vinasaba pekee.
Mara nyingi kuna mwingiliano kati ya urithi wa kinasaba na mazingira yanayoshirikishwa na wanafamilia.
Hii ndiyo sababu wataalamu hutofautisha kati ya urithi wa kinasaba na urithi wa kimazingira.
7. Kwa Nini Baadhi ya Watu Hupata Kisukari Wakiwa na Umri Mdogo?
Umri wa mtu kupata kisukari unaweza kuathiriwa na aina ya ugonjwa, vinasaba na mambo mengine ya kibayolojia.
Baadhi ya watu wana mabadiliko maalumu ya kinasaba yanayoweza kusababisha aina za kisukari zinazojulikana kama Monogenic Diabetes.
Mfano ni MODY (Maturity-Onset Diabetes of the Young).
Hii ni aina ya kisukari inayosababishwa na mabadiliko katika jeni moja maalumu.
Tofauti na kisukari cha kawaida cha aina ya pili, ambacho kwa kawaida huhusisha mwingiliano wa jeni nyingi na mazingira, MODY inaweza kurithiwa kwa mpangilio maalumu katika familia.
Mtu mwenye aina hii ya kisukari anaweza kuanza kuonyesha ongezeko la sukari akiwa katika umri mdogo.
Dalili zinazoweza kuashiria uwezekano wa kisukari cha aina hii ni pamoja na:
- Kisukari kugundulika katika umri mdogo.
- Historia ya kisukari katika vizazi kadhaa mfululizo.
- Watu wengi wa familia moja kugundulika na kisukari katika umri mdogo.
- Kutokuwepo kwa baadhi ya sifa zinazotarajiwa katika kisukari cha kawaida cha aina ya kwanza au ya pili.
Hata hivyo, utambuzi wa MODY unahitaji uchunguzi maalumu na vipimo vya kinasaba.
Ni muhimu kutofautisha MODY na kisukari cha kawaida cha aina ya pili kwa sababu sababu zake za kibayolojia na namna ya kukidhibiti zinaweza kutofautiana.
8. Je, Mtu Anaweza Kurithi Kisukari Hata Kama Hana Dalili?
Ndiyo.
Mtu anaweza kuwa na mwelekeo wa kinasaba unaoongeza hatari ya kisukari bila kuwa na dalili zozote.
Hii ni kwa sababu kurithi mwelekeo wa kinasaba si sawa na kuwa tayari na ugonjwa wa kisukari.
Kwa mfano, mtu anaweza kuwa na historia ya kisukari kwa wazazi wake, lakini vipimo vyake vya sukari vikawa katika kiwango cha kawaida.
Hali hii inaweza kuendelea kwa miaka mingi bila kuonyesha dalili za ugonjwa.
Hata hivyo, iwapo mambo mengine yataongeza mahitaji ya insulin au kupunguza uwezo wa mwili kuitumia, hatari ya kupata kisukari inaweza kuongezeka.
Ndiyo maana mtu mwenye historia ya kisukari katika familia hapaswi kusubiri mpaka aanze kupata kiu kupita kiasi, kukojoa mara kwa mara, uchovu au kupungua uzito ndipo afanye vipimo.
Uchunguzi wa sukari kwenye damu unaweza kusaidia kutambua mabadiliko ya kimetaboliki mapema.
9. Je, Mtu Mwenye Historia ya Kisukari Katika Familia Anaweza Kuzuia au Kuchelewesha Ugonjwa?
Ndiyo. Hili ni jambo muhimu sana kueleweka.
Ingawa huwezi kubadilisha vinasaba ulivyorithi kutoka kwa wazazi wako, unaweza kudhibiti mambo mengi yanayoweza kuchangia kuongezeka kwa hatari ya kisukari cha aina ya pili.
Hatua muhimu ni pamoja na:
1. Kudhibiti uzito wa mwili
Uzito mkubwa, hususan mafuta yanayokusanyika kwenye eneo la tumbo, unaweza kuhusishwa na ongezeko la usugu wa insulin.
Kwa mtu mwenye uzito uliozidi kiwango kinachofaa, kupunguza uzito kwa utaratibu unaofaa kunaweza kuboresha mwitikio wa mwili kwa insulin.
2. Kufanya mazoezi ya mwili
Misuli hutumia glukosi kama chanzo cha nishati.
Mazoezi ya mara kwa mara yanaweza kuboresha uwezo wa misuli kutumia glukosi na kuongeza mwitikio wa mwili kwa insulin.
3. Kuzingatia lishe yenye uwiano
Ulaji wa vyakula vyenye nyuzinyuzi, mboga, nafaka zisizokobolewa na protini zinazofaa unaweza kusaidia katika udhibiti wa kimetaboliki.
Ni muhimu pia kudhibiti kiasi cha vyakula vyenye sukari nyingi, mafuta yasiyofaa na nishati nyingi.
4. Kufanya vipimo vya sukari mara kwa mara
Ikiwa una mzazi, kaka, dada au ndugu wa karibu mwenye kisukari, ni muhimu kujadili na mtaalamu wa afya kuhusu muda unaofaa wa kupima sukari.
Vipimo muhimu vinaweza kujumuisha:
- Fasting Blood Glucose: Kupima sukari baada ya kufunga kula kwa muda unaotakiwa.
- HbA1c: Kupima wastani wa kiwango cha sukari kwenye damu katika kipindi cha takribani miezi mitatu.
- Oral Glucose Tolerance Test (OGTT): Kuchunguza namna mwili unavyoshughulikia glukosi baada ya kupewa kiwango maalumu cha glukosi.
Hatua hizi haziwezi kuondoa vinasaba vya urithi, lakini zinaweza kusaidia kupunguza au kuchelewesha hatari ya kisukari cha aina ya pili.
10. Jambo Muhimu: Urithi wa Kisukari Si Hukumu ya Maisha
Ni muhimu kuondoa dhana kwamba mtu ambaye wazazi wake wana kisukari lazima naye ataugua.
Sayansi ya vinasaba inaonyesha kwamba magonjwa mengi, yakiwemo kisukari cha aina ya pili, hutokana na mwingiliano wa sababu nyingi.
Mtu anaweza kurithi mwelekeo wa kinasaba wa kupata kisukari, lakini asipate ugonjwa huo.
Vivyo hivyo, mtu ambaye hana historia ya kisukari katika familia anaweza kupata ugonjwa huo kutokana na sababu nyingine za kibayolojia na kimazingira.
Kwa hiyo, historia ya familia ni kiashiria muhimu cha hatari, lakini si kipimo cha kuthibitisha kwamba mtu ana kisukari.
HITIMISHO
Sababu za kinasaba na urithi zina nafasi muhimu katika kuelewa kwa nini baadhi ya watu wanakuwa katika hatari kubwa zaidi ya kupata kisukari kuliko wengine.
Vinasaba vinaweza kuathiri uwezo wa kongosho kuzalisha insulin, utendaji wa seli za beta, mwitikio wa seli za mwili kwa insulin na hata namna mfumo wa kinga unavyofanya kazi.
Katika kisukari cha aina ya pili, urithi wa kinasaba huingiliana na mazingira na mtindo wa maisha. Katika kisukari cha aina ya kwanza, baadhi ya vinasaba vinaweza kuongeza uwezekano wa mfumo wa kinga kushambulia seli zinazozalisha insulin.
Ujumbe muhimu kwako ni kwamba kuwa na historia ya kisukari katika familia kunapaswa kukuchochea kuchukua tahadhari mapema, si kukufanya uamini kwamba ugonjwa huo hauwezi kuepukika.
Fahamu historia ya afya ya familia yako, zingatia afya ya kimetaboliki, dhibiti uzito, fanya mazoezi na usipuuze vipimo vya sukari hata kama hujisikii kuwa na tatizo lolote.
Marejeo ya Kisayansi
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) —
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC) —
- National Library of Medicine —
- MedlinePlus Genetics —
- World Health Organization (WHO) —
