JE, MUHOGO UNAMFAA MGONJWA WA KISUKARI? FAIDA, HATARI NA JINSI YA KULA MUHOGO KWA USAHIHI
Makala ya elimu ya lishe kwa watu wenye kisukari nchini Tanzania na Afrika
Utangulizi
Muhogo (Manihot esculenta) ni miongoni mwa mazao muhimu ya chakula katika Tanzania na nchi nyingine nyingi za Afrika. Mizizi yake hutumika kuandaa vyakula mbalimbali, ikiwemo muhogo wa kuchemsha, muhogo wa kukaanga, ugali wa muhogo na unga wa muhogo. Katika baadhi ya maeneo, majani yake pia hutumiwa kama mboga baada ya kuandaliwa na kupikwa vizuri.
Kwa kaya nyingi za Kitanzania, muhogo ni chanzo muhimu cha nishati ya mwili kutokana na kuwa na wanga kwa kiasi kikubwa. Hata hivyo, kwa mtu anayeishi na kisukari, swali muhimu ni hili: Je, kula muhogo kunaweza kuongeza sukari ya damu, na ni kiasi gani kinachoweza kuliwa kwa usalama?
Jibu ni kwamba mtu mwenye kisukari anaweza kula muhogo ulioandaliwa vizuri, lakini anapaswa kuzingatia kiasi anachokula, namna muhogo ulivyoandaliwa na vyakula anavyokula pamoja nao.
Muhogo si chakula kilichokatazwa moja kwa moja kwa watu wenye kisukari. Hata hivyo, kwa kuwa una wanga mwingi, unaweza kuongeza kiwango cha glukosi katika damu baada ya mlo.
1. Virutubisho Vinavyopatikana Katika Muhogo
Muhogo ni zao lenye wanga mwingi na protini kidogo. Kiasi cha nyuzinyuzi, vitamini na madini kinategemea aina ya muhogo, sehemu inayoliwa na namna ulivyoandaliwa.
Virutubisho muhimu vinavyohusiana na muhogo ni pamoja na:
Wanga (carbohydrates): Hiki ndicho kirutubisho kikuu katika muhogo. Mwili huvunja sehemu kubwa ya wanga unaoweza kumeng'enywa na kuutumia kama chanzo cha nishati. Wanga huu pia unaweza kuongeza glukosi katika damu.
Nyuzinyuzi lishe (dietary fiber): Nyuzinyuzi husaidia afya ya mfumo wa chakula na zinaweza kupunguza kasi ya ufyonzwaji wa baadhi ya virutubisho. Hata hivyo, kiwango chake katika muhogo hutegemea namna unavyoandaliwa. Unga wa muhogo uliosindikwa sana unaweza kuwa na nyuzinyuzi chache kuliko vyakula vya nafaka zisizokobolewa na baadhi ya jamii za kunde.
Protini (protein): Muhogo una protini kwa kiwango kidogo. Kwa hiyo, si chanzo kikuu cha protini kwa mtu anayehitaji mlo kamili.
Vitamini na madini: Muhogo una baadhi ya vitamini na madini, lakini si chanzo kamili cha virutubisho vyote vinavyohitajika mwilini.
Kwa mtu mwenye kisukari, ni muhimu kuelewa kwamba chakula kinaweza kuwa na virutubisho muhimu lakini bado kikahitaji kudhibitiwa kwa kiasi kutokana na wanga wake.
2. Muhogo Una Athari Gani Katika Sukari ya Damu?
Glukosi ni aina ya sukari ambayo mwili hutumia kuzalisha nishati. Baada ya kula chakula chenye wanga, mfumo wa mmeng'enyo huvunja wanga unaoweza kumeng'enywa na kuugeuza kuwa molekuli rahisi, zikiwemo glukosi.
Kwa mtu mwenye kisukari, udhibiti wa glukosi unaweza kuwa na changamoto kutokana na upungufu wa insulini au mwili kushindwa kuitumia insulini ipasavyo.
Muhogo unapoliwa, wanga wake unaweza kuongeza kiwango cha glukosi katika damu. Kiwango cha ongezeko hilo hutegemea mambo kadhaa:
- Kiasi cha muhogo kilicholiwa.
- Aina na hali ya muhogo.
- Namna ulivyoandaliwa na kupikwa.
- Vyakula vilivyoliwa pamoja nao.
- Kiwango cha shughuli za mwili.
- Uwezo wa mwili kutumia insulini.
- Dawa zinazotumiwa kudhibiti kisukari.
Kwa mfano, kula sahani kubwa ya muhogo bila mboga na chanzo cha protini kunaweza kuwa na athari tofauti na kula kiasi kidogo cha muhogo pamoja na samaki au maharagwe na mboga za majani.
Hata hivyo, kula muhogo pamoja na protini na mboga hakumaanishi kwamba wanga wake hautaongeza sukari ya damu. Kiasi cha muhogo bado ni muhimu.
3. Je, Muhogo Una Faida kwa Mgonjwa wa Kisukari?
Muhogo unaweza kuwa sehemu ya mlo wa mtu mwenye kisukari, lakini haupaswi kuchukuliwa kuwa dawa ya kisukari.
Baadhi ya faida zake ni hizi:
3.1 Ni chanzo cha nishati
Wanga unaopatikana katika muhogo hutoa nishati inayohitajika na mwili kwa shughuli za kila siku. Hata hivyo, watu wenye kisukari wanapaswa kuzingatia kiasi cha wanga wanachotumia katika kila mlo.
3.2 Unapatikana kwa urahisi katika maeneo mengi
Katika Tanzania, muhogo hupatikana katika masoko mengi na hutumika kama chakula cha nyumbani. Upatikanaji wake unaweza kusaidia familia kupanga milo kulingana na uwezo wao wa kiuchumi.
Muhimu ni kuandaa mlo wenye uwiano wa virutubisho badala ya kutegemea muhogo pekee.
3.3 Unaweza kuwa sehemu ya lishe yenye uwiano
Muhogo unaweza kuliwa pamoja na mboga za majani, samaki, mayai, maharagwe au vyakula vingine vinavyotoa protini.
Mchanganyiko huu unaweza kusaidia kuboresha uwiano wa virutubisho katika mlo. Hata hivyo, kiasi cha muhogo kinapaswa kuzingatiwa ili kudhibiti jumla ya wanga unaoliwa.
Jambo la msingi: Hakuna ushahidi wa kutosha unaothibitisha kwamba muhogo wenyewe unatibu kisukari au unapunguza sukari ya damu kwa uhakika.
4. Ni Aina Gani ya Muhogo Inafaa Zaidi?
Katika mazingira ya Kitanzania, muhogo unaweza kuandaliwa kwa njia mbalimbali. Athari zake kwa sukari ya damu zinaweza kutofautiana kulingana na namna ya maandalizi na kiasi kinacholiwa.
Muhogo wa kuchemsha
Muhogo wa kuchemsha unaweza kuwa sehemu ya mlo wa mtu mwenye kisukari. Faida yake ni kwamba hauhitaji kuongezwa mafuta mengi wakati wa kupika.
Hata hivyo, kuchemsha muhogo hakufuti wanga wake. Kwa hiyo, kula kiasi kikubwa kunaweza kuongeza sukari ya damu.
Muhogo wa kukaanga
Muhogo wa kukaanga unaweza kuwa na mafuta na nishati nyingi zaidi kutokana na mafuta yanayotumika wakati wa kukaanga.
Ulaji wa mara kwa mara wa vyakula vya kukaanga unaweza kuongeza ulaji wa nishati na kufanya udhibiti wa uzito kuwa mgumu. Kwa mtu mwenye kisukari, ni vyema kupendelea njia za maandalizi zinazohitaji mafuta kidogo.
Ugali wa muhogo
Ugali wa muhogo hutengenezwa kwa unga wa muhogo na maji. Kwa kuwa unga huo una wanga mwingi, ni muhimu kudhibiti ukubwa wa sehemu inayoliwa.
Unaweza kuambatana na mboga za majani na chanzo cha protini kama samaki, maharagwe au nyama isiyo na mafuta mengi.
Unga wa muhogo
Unga wa muhogo unaweza kutumika kuandaa ugali na vyakula vingine. Hata hivyo, unga wa muhogo uliosindikwa unaweza kuwa na nyuzinyuzi chache na wanga unaoweza kumeng'enywa kwa urahisi.
Kwa hiyo, mtu mwenye kisukari anapaswa kuzingatia kiasi anachotumia na kuupangilia katika mlo wenye vyakula vingine vyenye virutubisho.
5. Mgonjwa wa Kisukari Ale Muhogo Kiasi Gani?
Hakuna kiwango kimoja cha muhogo kinachofaa kwa kila mtu mwenye kisukari.
Kiasi kinachofaa hutegemea mahitaji ya nishati, kiwango cha shughuli za mwili, dawa zinazotumiwa, hali ya sukari ya damu na jumla ya wanga katika mlo.
Njia nzuri ni kuanza na sehemu ndogo ya muhogo, kuambatanisha na mboga na chanzo cha protini, kisha kutathmini mwitikio wa sukari ya damu kulingana na ushauri wa mtaalamu wa afya.
Mfano wa kupanga sahani ya chakula
Mtu mwenye kisukari anaweza kuzingatia muundo huu wa jumla:
- Nusu ya sahani: Mboga zisizo na wanga mwingi, kama mchicha, matembele, kisamvu au kabichi.
- Robo ya sahani: Chanzo cha protini, kama samaki, mayai au maharagwe.
- Robo ya sahani: Chakula chenye wanga, kama muhogo, kwa kiasi kinacholingana na mahitaji yake.
Huu ni mwongozo wa jumla wa kupanga mlo, si kipimo maalumu cha muhogo kinachofaa kwa kila mgonjwa. Mahitaji ya mtu binafsi yanaweza kutofautiana.
Pia, ni muhimu kukumbuka kwamba muhogo, ugali wa mahindi, wali, viazi na ndizi za kupika vyote vinaweza kuchangia jumla ya wanga katika mlo. Kula vyakula hivi vingi kwa wakati mmoja kunaweza kuongeza ulaji wa jumla wa wanga.
6. Je, Muhogo Unaweza Kuongeza Sukari Hata Ukiwa Hujatia Sukari?
Ndiyo.
Watu wengine hudhani kwamba chakula hakiwezi kuongeza sukari ya damu ikiwa hakijaongezwa sukari ya mezani. Hata hivyo, dhana hiyo si sahihi.
Wanga unaopatikana katika muhogo unaweza kuvunjwa na mfumo wa mmeng'enyo na kugeuzwa kuwa glukosi. Kwa hiyo, hata muhogo wa kuchemsha usioongezwa sukari unaweza kuongeza sukari ya damu.
Vivyo hivyo, vyakula kama ugali wa mahindi, wali, viazi na ndizi za kupika vinaweza kuongeza glukosi katika damu hata kama havijaongezwa sukari.
Kwa mtu mwenye kisukari, ni muhimu kufuatilia si sukari iliyoongezwa pekee, bali pia jumla ya wanga unaopatikana katika chakula.
7. Je, Muhogo Mbichi Unaweza Kuliwa?
Hapana. Muhogo mbichi haupaswi kuliwa.
Muhogo una misombo ya asili ya cyanogenic ambayo inaweza kutoa sianidi (cyanide), dutu yenye sumu inayoweza kusababisha madhara makubwa mwilini.
Hatari hii hutegemea aina ya muhogo na namna ulivyoandaliwa. Baadhi ya aina za muhogo, hasa zile zenye uchungu, zinaweza kuwa na misombo hiyo kwa viwango vya juu zaidi.
Jinsi ya kuandaa muhogo kwa usalama
Ili kupunguza hatari ya sumu:
- Menya ganda la muhogo kwa uangalifu.
- Tumia njia sahihi za maandalizi kulingana na aina ya muhogo.
- Kwa muhogo unaohitaji kulowekwa, fuata utaratibu unaofaa wa kuloweka kabla ya kupika.
- Pika muhogo vizuri kwa kutumia njia inayofaa kwa aina yake.
- Usile muhogo mbichi au kutegemea kuonja kwake ili kujua kama hauna sumu.
Kwa muhogo wenye uchungu au aina ambayo hujui usalama wake, pata mwongozo wa wataalamu wa kilimo au usalama wa chakula. Kuchemsha kwa muda mfupi pekee si lazima kuondoe sumu yote katika kila aina ya muhogo.
Dalili zinazoweza kuhusishwa na sumu ya sianidi ni pamoja na kichefuchefu, kutapika, kizunguzungu, maumivu ya kichwa, kupumua kwa shida na kuchanganyikiwa. Dalili hizi zikijitokeza baada ya kula muhogo unaoshukiwa kuwa na sumu, tafuta huduma ya dharura ya afya.
8. Je, Muhogo ni Bora Kuliko Ugali wa Mahindi kwa Mtu Mwenye Kisukari?
Hakuna jibu moja linalofaa kwa kila mtu.
Muhogo na unga wa mahindi vyote vina wanga, lakini kiwango cha wanga, nyuzinyuzi na virutubisho vingine hutegemea aina ya bidhaa na namna ya maandalizi.
Athari zake kwa sukari ya damu zinaweza kutofautiana kulingana na kiasi kinacholiwa na mchanganyiko wa vyakula katika mlo.
Kwa hiyo, si sahihi kusema kwamba muhogo ni bora kwa kila mtu mwenye kisukari au kwamba ugali wa mahindi unapaswa kuepukwa kabisa.
Badala yake, zingatia:
- Kiasi cha chakula kinacholiwa.
- Uwiano wa mboga, protini na vyakula vyenye wanga.
- Upatikanaji wa vyakula mbalimbali.
- Matokeo ya vipimo vya sukari ya damu.
- Ushauri wa mtaalamu wa lishe au mtoa huduma za afya.
9. Jinsi ya Kufuatilia Sukari ya Damu Baada ya Kula Muhogo
Mtu mwenye kisukari anaweza kujifunza jinsi mwili wake unavyoitikia muhogo kwa kufuatilia sukari ya damu kwa kutumia kifaa cha kupimia glukosi.
Kwa kufuata mpango wa ufuatiliaji aliopewa na mtoa huduma za afya, anaweza kupima sukari kabla ya mlo na wakati unaopendekezwa baada ya kula.
Kwa watu wengi, kipimo cha saa moja hadi mbili baada ya kuanza kula kinaweza kusaidia kutathmini ongezeko la sukari baada ya mlo, lakini muda na malengo ya vipimo vinapaswa kuamuliwa kulingana na hali ya mtu binafsi.
Ni muhimu kuandika:
- Aina ya muhogo ulioliwa.
- Kiasi kilicholiwa.
- Vyakula vilivyoambatana nao.
- Muda wa kupima sukari.
- Matokeo ya kipimo.
Taarifa hizi zinaweza kusaidia kutambua namna mwili unavyoitikia mlo na kujadili marekebisho yanayofaa na mtaalamu wa afya.
Usibadilishe au kuacha dawa za kisukari kwa sababu tu sukari yako imeonekana kuwa nzuri baada ya kula chakula fulani.
10. Makosa ya Kuepuka Unapokula Muhogo Ukiwa na Kisukari
Kula muhogo kwa kiasi kikubwa: Hata muhogo wa kuchemsha unaweza kuongeza sukari ya damu ikiwa kiasi kinacholiwa kina wanga mwingi kuliko mahitaji ya mtu.
Kuchukulia muhogo kuwa dawa ya kisukari: Muhogo ni chakula, si tiba iliyothibitishwa ya kuondoa kisukari.
Kula muhogo bila kuzingatia mlo mzima: Ni muhimu kuzingatia mboga, protini na jumla ya wanga katika mlo.
Kudhani vyakula vya asili haviwezi kuwa na madhara: Muhogo mbichi au ulioandaliwa vibaya unaweza kusababisha sumu.
Kuacha dawa kwa kutegemea chakula: Matibabu ya kisukari yanapaswa kuendelea kama yalivyoelekezwa na mtoa huduma za afya.
Hitimisho
Muhogo ni chakula muhimu katika Tanzania na sehemu nyingi za Afrika. Unaweza kuwa sehemu ya mlo wa mtu mwenye kisukari, lakini unahitaji kuliwa kwa kiasi kinachofaa na kuandaliwa kwa usalama.
Kwa kuwa una wanga mwingi, muhogo unaweza kuongeza sukari ya damu. Kwa hiyo, ni muhimu kudhibiti sehemu inayoliwa, kuambatanisha na mboga na chanzo cha protini, na kufuatilia sukari kulingana na ushauri wa mtaalamu wa afya.
Muhogo mbichi haupaswi kuliwa kwa sababu unaweza kuwa na misombo inayotoa sianidi. Maandalizi sahihi ni muhimu ili kupunguza hatari ya sumu.
Ujumbe muhimu kwa jamii: Mtu mwenye kisukari hahitaji kuacha kila chakula cha asili cha Kitanzania. Anahitaji kuelewa virutubisho vilivyomo, kiasi kinachofaa, namna ya kuandaa chakula kwa usalama na jinsi ya kukipangilia katika mlo wenye uwiano.
Tanbihi ya afya: Makala hii ni kwa ajili ya elimu ya lishe na haichukui nafasi ya uchunguzi, ushauri au matibabu kutoka kwa mtaalamu wa afya.
