MUHOGO NA KISUKARI: JE, MGONJWA WA KISUKARI ANARUHUSIWA KULA MUHOGO?
Mwandishi: Zephania Life Herbal Clinic (ZLHC)
Utangulizi
Muhogo ni miongoni mwa mazao muhimu ya chakula nchini Tanzania na katika nchi nyingi za Afrika. Katika maeneo mbalimbali ya Kanda ya Ziwa, Pwani, Kusini na maeneo mengine ya nchi, muhogo hutumika kama chakula cha kifungua kinywa, chakula cha mchana au kitafunwa. Unaweza kuliwa ukiwa umechemshwa, umeokwa, kukaushwa au kusindikwa kuwa unga.
Hata hivyo, watu wenye kisukari mara nyingi hujiuliza ikiwa muhogo ni salama kwa afya yao. Baadhi huamua kuacha kula muhogo kabisa kwa kuhofia kupanda kwa sukari ya damu, huku wengine wakiendelea kuutumia bila kuzingatia kiasi wanachokula.
Kwa mtazamo wa lishe ya kitabibu, swali muhimu si kama muhogo ni mzuri au mbaya kwa kila mgonjwa wa kisukari. Jambo la msingi ni kuelewa kiasi cha wanga kilichomo, namna unavyotayarishwa, kiasi kinacholiwa kwa wakati mmoja na jinsi mwili wa mtu husika unavyoitikia chakula hicho.
Utafiti wa Bonaventure C. Onodu na wenzake, uliochapishwa mwaka 2017 katika jarida la Integrative Food, Nutrition and Metabolism, ulijadili umuhimu wa nyuzinyuzi za lishe zilizomo kwenye muhogo na uwezekano wa kuzitumia katika lishe ya watu wenye kisukari na matatizo ya mafuta kwenye damu.
Makala hii inaeleza nafasi ya muhogo katika lishe ya mgonjwa wa kisukari, umuhimu wa nyuzinyuzi, tahadhari za maandalizi na namna ya kuutumia bila kupuuza udhibiti wa sukari ya damu.
1. Muhogo Una Virutubisho Gani Muhimu?
Muhogo ni zao la mizizi lenye wanga mwingi. Wanga huu huvunjwa wakati wa usagaji wa chakula na hatimaye sehemu kubwa hubadilishwa kuwa glukosi, ambayo huingia kwenye damu na kutumiwa na mwili kama chanzo cha nishati.
Kwa hiyo, ingawa muhogo unaweza kuwa sehemu ya mlo wa kawaida wa familia nyingi za Kitanzania, unahitaji kuzingatiwa kwa uangalifu katika lishe ya mtu mwenye kisukari.
Muhogo pia una nyuzinyuzi za lishe, ingawa kiwango chake hutegemea aina ya muhogo, sehemu inayoliwa na namna ulivyoandaliwa. Nyuzinyuzi hizi zina umuhimu katika afya ya mfumo wa chakula na zinaweza kusaidia kuboresha ubora wa mlo.
Hata hivyo, ni muhimu kuelewa kuwa uwepo wa nyuzinyuzi kwenye muhogo haumaanishi kwamba wanga wake hautaongeza sukari ya damu.
Mtu mwenye kisukari anapaswa kuzingatia jumla ya wanga anaopata kutoka kwenye vyakula vyote anavyokula, ikiwemo muhogo, ugali, wali, viazi, ndizi za kupika na vyakula vingine vyenye wanga.
2. Nyuzinyuzi za Lishe ni Nini, na Zina Faida Gani?
Nyuzinyuzi za lishe ni sehemu za vyakula vya mimea ambazo hazivunjwi kikamilifu na vimeng'enya vya mfumo wa kawaida wa usagaji wa chakula.
Nyuzinyuzi hugawanywa katika makundi mbalimbali, yakiwemo nyuzinyuzi zinazoyeyuka kwenye maji na zile zisizoyeyuka kwa urahisi.
Nyuzinyuzi zinazoyeyuka zinaweza kutengeneza mchanganyiko wenye mnato ndani ya mfumo wa chakula. Kutegemea aina na kiasi chake, zinaweza kupunguza kasi ya ufyonzwaji wa baadhi ya virutubisho na kusaidia kuboresha mwitikio wa sukari baada ya kula.
Nyuzinyuzi pia zinaweza kusaidia afya ya mfumo wa chakula, kuimarisha kushiba na kuchangia katika udhibiti wa uzito. Baadhi ya aina zake zina ushahidi wa kusaidia kupunguza kolesteroli kwenye damu.
Kwa mtu mwenye kisukari, faida hizi zina umuhimu kwa sababu udhibiti wa sukari ya damu huenda sambamba na usimamizi wa uzito, afya ya moyo na viwango vya mafuta kwenye damu.
Hata hivyo, si vyakula vyote vyenye nyuzinyuzi vina athari zinazofanana. Aina ya nyuzinyuzi, kiasi kinacholiwa na muundo wa chakula kizima huathiri matokeo.
3. Nyuzinyuzi Zilizomo Kwenye Muhogo na Udhibiti wa Sukari
Katika makala yao ya mwaka 2017, Onodu na wenzake walijadili aina za nyuzinyuzi zinazohusishwa na muhogo, zikiwemo pektini na misombo inayohusiana na asidi za uroniki. Pia walizungumzia uwezekano wa kupata viambato vya nyuzinyuzi kutoka kwenye zao hili kwa matumizi ya lishe.
Pektini ni aina ya nyuzinyuzi inayopatikana katika kuta za seli za mimea. Inaweza kusaidia kuongeza mnato wa mchanganyiko wa chakula ndani ya utumbo, kutegemea kiasi na mazingira ya usagaji.
Nyuzinyuzi za mimea zinaweza kuwa na mchango katika afya ya kimetaboliki, lakini athari zake hutegemea muundo wa chakula na kiasi kinachotumiwa.
Ni muhimu kutofautisha mambo mawili: kwanza, muhogo kuwa na nyuzinyuzi zinazoweza kuwa na manufaa ya lishe; na pili, madai kwamba kula muhogo wenyewe ni tiba ya kisukari.
Mambo hayo si sawa.
Utafiti wa Onodu na wenzake ulikuwa maoni ya kisayansi kuhusu ushahidi uliokuwepo na uwezekano wa matumizi ya nyuzinyuzi za muhogo. Haukuwa uthibitisho wa majaribio ya kitabibu kwamba kula muhogo kunaweza kuponya kisukari au kuhakikisha sukari ya damu inashuka.
Kwa hiyo, muhogo unapaswa kutazamwa kama sehemu inayoweza kujumuishwa katika mlo uliopangwa vizuri, si kama dawa ya kutibu kisukari.
4. Je, Muhogo Unaweza Kupandisha Sukari ya Damu?
Ndiyo. Muhogo una wanga mwingi na unaweza kuongeza sukari ya damu baada ya kula.
Kiwango cha ongezeko hilo kinaweza kutofautiana kulingana na kiasi kilicholiwa, namna muhogo ulivyoandaliwa, vyakula vilivyoliwa pamoja nao na hali ya kimetaboliki ya mtu.
Kwa mfano, mtu anayekula kiasi kikubwa cha muhogo pekee anaweza kupata wanga mwingi katika mlo mmoja. Kwa upande mwingine, mtu anayekula kiasi kinachofaa cha muhogo pamoja na mboga na chanzo cha protini anaweza kupata mlo wenye uwiano bora zaidi wa virutubisho.
Hata hivyo, kuongeza mboga au protini hakufuti wanga uliomo kwenye muhogo. Ni muhimu kuzingatia kiasi cha muhogo pamoja na jumla ya wanga katika mlo mzima.
Pia, mwitikio wa sukari unaweza kutofautiana kati ya watu wawili wenye kisukari hata kama wamekula kiasi sawa cha chakula.
Ndiyo maana ufuatiliaji wa sukari ya damu, kwa kufuata ushauri wa mtaalamu wa afya, unaweza kusaidia kutambua jinsi mwili wa mtu binafsi unavyoitikia mlo wake.
5. Namna Muhogo Unavyoandaliwa Ina Umuhimu Gani?
Maandalizi ya muhogo yanaweza kuathiri muundo wa wanga na namna chakula kinavyomeng'enywa.
Muhogo unaweza kuchemshwa, kuokwa, kukaushwa na kusagwa kuwa unga au kusindikwa kwa njia nyingine za jadi.
Kusaga chakula kuwa unga laini au kukisindika kunaweza kubadilisha muundo wake na kuathiri namna wanga unavyopatikana wakati wa usagaji. Hata hivyo, haiwezekani kusema kwamba njia moja ya maandalizi itasababisha sukari kupanda kwa kiwango fulani kwa kila mtu.
Muhogo uliochemshwa haupaswi kuchukuliwa moja kwa moja kuwa hauna madhara kwa mgonjwa wa kisukari. Vivyo hivyo, muhogo uliookwa si lazima uwe na athari ndogo kwa sukari ya damu katika kila mazingira.
Muhogo wa kukaushwa, unga wa muhogo na vyakula vilivyotengenezwa kutokana na muhogo vinahitaji kuzingatiwa kwa kiasi kinacholiwa na jumla ya wanga inayopatikana katika sehemu husika.
Jambo jingine muhimu ni usalama wa chakula. Muhogo unaweza kuwa na misombo ya asili inayoweza kutoa sianidi ikiwa haujaandaliwa ipasavyo. Aina zenye kiwango kikubwa cha misombo hiyo huhitaji uchakataji unaofaa ili kupunguza hatari.
Kwa hiyo, muhogo unapaswa kuchaguliwa na kutayarishwa kwa njia salama zinazozingatia aina yake na mbinu sahihi za usindikaji.
6. Je, Mgonjwa wa Kisukari Anaweza Kula Muhogo wa Kuchemsha?
Mtu mwenye kisukari anaweza kujumuisha muhogo wa kuchemsha katika lishe yake ikiwa kiasi kinacholiwa kinaendana na mahitaji yake ya lishe na mpango wa udhibiti wa sukari.
Muhimu ni kutokula kwa mazoea bila kuzingatia kiasi.
Mgonjwa anapaswa kuzingatia ukubwa wa sehemu ya muhogo, vyakula vingine vilivyopo kwenye mlo na mpango wake wa matibabu.
Kwa mfano, mlo unaweza kujumuisha sehemu inayofaa ya muhogo pamoja na mboga za majani na chanzo cha protini kama samaki, mayai au maharagwe. Kiasi cha kila chakula kinapaswa kuendana na mahitaji ya mtu husika.
Watu wanaotumia insulini au dawa zinazoweza kusababisha sukari kushuka sana wanapaswa kuzingatia ushauri wa mtaalamu wa afya kuhusu muda wa kula, kiasi cha wanga na matumizi ya dawa.
Hakuna kiasi kimoja cha muhogo kinachofaa kwa kila mgonjwa wa kisukari. Umri, uzito, shughuli za mwili, dawa zinazotumiwa na kiwango cha udhibiti wa sukari ni miongoni mwa mambo yanayoweza kuathiri mpango wa lishe.
7. Muhogo na Afya ya Moyo kwa Watu Wenye Kisukari
Watu wenye kisukari wanahitaji kuzingatia si sukari ya damu pekee, bali pia afya ya moyo na mishipa ya damu.
Viwango vya juu vya kolesteroli fulani, shinikizo la damu na uzito uliozidi vinaweza kuongeza hatari ya matatizo ya moyo na mishipa ya damu.
Nyuzinyuzi za lishe ni sehemu ya mlo unaoweza kusaidia usimamizi wa baadhi ya vihatarishi hivi. Hata hivyo, manufaa hutegemea aina na kiasi cha nyuzinyuzi pamoja na ubora wa mlo mzima.
Muhogo haupaswi kutangazwa kuwa dawa ya kupunguza kolesteroli bila ushahidi wa kutosha wa kitabibu.
Kwa mtu mwenye kisukari, njia bora ni kuzingatia mlo wenye mboga za kutosha, kunde, nafaka zisizokobolewa inapowezekana, matunda yanayofaa kwa kiasi na vyanzo vya protini vyenye ubora.
Pia ni muhimu kupunguza ulaji wa mafuta mengi yasiyofaa, chumvi nyingi na vyakula vyenye sukari iliyoongezwa kwa wingi.
Muhogo unaweza kuwa sehemu ya mlo huo, lakini hauwezi kuchukua nafasi ya matibabu ya kolesteroli au magonjwa mengine yanapohitajika.
8. Je, Muhogo Unaweza Kutumika Kudhibiti Kisukari Bila Dawa?
Hapana. Hakuna ushahidi wa kutosha unaothibitisha kwamba kula muhogo pekee kunaweza kudhibiti kisukari bila dawa kwa watu wanaohitaji matibabu.
Kisukari ni ugonjwa wa kimetaboliki unaohitaji mpango wa matibabu unaozingatia aina ya kisukari, kiwango cha sukari ya damu, hali ya afya na vihatarishi vya mtu.
Lishe bora na mazoezi ni sehemu muhimu ya udhibiti wa kisukari, lakini kwa baadhi ya watu, dawa au insulini ni muhimu ili kudhibiti sukari na kupunguza hatari ya madhara ya muda mrefu.
Mtu hapaswi kuacha dawa alizoandikiwa kwa sababu tu amebadilisha aina ya chakula anachokula au ameanza kutumia bidhaa ya asili.
Ikiwa sukari ya damu inabadilika baada ya kubadilisha mlo, matokeo yanapaswa kujadiliwa na mtaalamu wa afya kabla ya kubadilisha matibabu.
9. Ushauri wa Lishe kwa Watanzania Wenye Kisukari
Kwa kuwa muhogo ni chakula kinachopatikana kwa urahisi katika maeneo mengi ya Tanzania, ni muhimu kutoa elimu inayowasaidia watu kuutumia kwa uangalifu badala ya kutoa marufuku ya jumla bila kuzingatia mazingira yao.
Kwanza, zingatia kiasi cha muhogo unachokula. Kiasi kikubwa kinaweza kutoa wanga mwingi hata kama chakula hakina sukari iliyoongezwa.
Pili, usitegemee muhogo pekee kama chakula cha mlo mzima. Jumuisha mboga na chanzo cha protini ili kuongeza uwiano wa virutubisho.
Tatu, punguza matumizi ya sukari iliyoongezwa kwenye vinywaji na vyakula vingine vinavyoambatana na mlo.
Nne, zingatia namna muhogo ulivyoandaliwa na hakikisha umechakatwa kwa njia salama.
Tano, fuata mpango wa ufuatiliaji wa sukari ulioelekezwa na mtaalamu wa afya. Ikiwa una kifaa cha kupima sukari nyumbani, tumia matokeo kulingana na muda wa vipimo ulioelekezwa badala ya kutegemea kipimo kimoja kufanya maamuzi ya matibabu.
Mwisho, kumbuka kwamba lishe inayofaa kwa mtu mwenye kisukari inapaswa kuzingatia mahitaji yake binafsi. Mtaalamu wa lishe au mtoa huduma wa afya anaweza kusaidia kupanga kiasi cha wanga kinachofaa kulingana na hali ya mgonjwa.
Hitimisho
Muhogo ni zao muhimu la chakula nchini Tanzania na katika sehemu nyingine nyingi za Afrika. Una wanga unaotoa nishati na pia una nyuzinyuzi za lishe zinazochangia ubora wa mlo.
Utafiti wa Onodu na wenzake wa mwaka 2017 ulieleza uwezekano wa nyuzinyuzi za muhogo kuwa na manufaa ya lishe, hasa katika mjadala wa udhibiti wa sukari na mafuta kwenye damu. Hata hivyo, uwezekano huo haupaswi kutafsiriwa kuwa uthibitisho kwamba muhogo ni dawa ya kisukari.
Kwa mtu mwenye kisukari, jambo muhimu ni kiasi kinacholiwa, namna chakula kinavyoandaliwa, uwiano wa mlo na mwitikio wa sukari ya damu.
Kwa hiyo, muhogo hauhitaji kupigwa marufuku kwa kila mgonjwa wa kisukari, lakini unapaswa kuliwa kwa kiasi kinachofaa na kama sehemu ya mpango wa lishe uliopangwa vizuri.
Kanuni muhimu: Muhogo ni chakula, si dawa ya kutibu kisukari. Lishe bora, ufuatiliaji wa sukari na matibabu yanayofaa ni nguzo muhimu za kudhibiti ugonjwa huu.
Marejeo ya Kisayansi
Onodu, Bonaventure C., Richard J. Culas, na Ezekiel U. Nwose. “Facts about Dietary Fibre in Cassava: Implication for Diabetes’ Medical Nutrition Therapy.” Integrative Food, Nutrition and Metabolism (2017). DOI: 10.15761/IFNM.1000216.
Makala ya utafiti: https://www.oatext.com/facts-about-dietary-fibre-in-cassava-implication-for-diabetes-medical-nutrition-therapy.php
