MUHOGO NA KISUKARI TANZANIA: FAIDA ZA LISHE, ATHARI KWA SUKARI YA DAMU NA USHAHIDI WA KISAYANSI
Muhtasari
Muhogo (Manihot esculenta) ni miongoni mwa mazao muhimu ya chakula katika Tanzania na nchi nyingine za Afrika. Hutumiwa kwa kuchemshwa, kukaangwa, kukaushwa na kusagwa kuwa unga kwa ajili ya maandalizi ya vyakula mbalimbali. Hata hivyo, kutokana na kuwa na wanga mwingi, matumizi yake kwa watu wenye kisukari yanahitaji kuzingatia kiasi kinacholiwa, namna ulivyoandaliwa na mchanganyiko wa vyakula katika mlo.
Kisayansi, muhogo unaweza kuwa sehemu ya lishe bora kwa mtu mwenye kisukari, lakini si sahihi kuhitimisha kwamba muhogo unatibu kisukari au kwamba matumizi yake hupunguza sukari ya damu moja kwa moja.
Makala hii inachambua thamani ya lishe ya muhogo, uhusiano wake na udhibiti wa sukari ya damu, nafasi ya nyuzinyuzi katika afya ya kimetaboliki na tahadhari muhimu za maandalizi ya muhogo katika mazingira ya Tanzania.
Maneno muhimu: Muhogo, kisukari, sukari ya damu, nyuzinyuzi, lishe tiba, kisukari aina ya pili, afya ya kimetaboliki, Tanzania.
1. Utangulizi
Muhogo ni zao linalolimwa na kutumiwa katika maeneo mbalimbali ya Tanzania, yakiwemo maeneo ya pwani, kanda ya ziwa na maeneo mengine yanayofaa kwa kilimo chake. Upatikanaji wake, uwezo wa kuhifadhiwa baada ya kukaushwa na matumizi yake katika vyakula vya nyumbani huufanya kuwa sehemu muhimu ya lishe ya kaya nyingi.
Kwa upande wa afya, swali muhimu si kama muhogo ni mzuri au mbaya kwa kila mtu mwenye kisukari. Swali ni jinsi kiasi kinacholiwa, aina ya bidhaa ya muhogo na mchanganyiko wa vyakula vinavyotumiwa pamoja navyo vinavyoathiri sukari ya damu.
Kisukari ni ugonjwa wa kimetaboliki unaohusishwa na kiwango cha sukari kwenye damu kuwa juu kuliko kawaida. Kwa watu wenye kisukari aina ya pili, hali hii mara nyingi huhusisha usugu wa insulini na, kadiri muda unavyopita, kupungua kwa uwezo wa kongosho kutoa insulini ya kutosha.
Kwa sababu muhogo una wanga mwingi, mwili huuvunjavunja na kutumia sehemu kubwa ya wanga huo kama chanzo cha nishati. Kwa hiyo, kiasi cha muhogo kinacholiwa kinaweza kuathiri kiwango cha sukari baada ya chakula.
Hii haimaanishi kwamba kila mtu mwenye kisukari anapaswa kuacha muhogo kabisa. Inamaanisha kwamba muhogo unapaswa kuingizwa katika mpango wa lishe unaozingatia mahitaji ya mtu binafsi.
2. Muhogo Una Virutubisho Gani?
Muhogo una wanga kwa wingi, ambao ndio chanzo chake kikuu cha nishati. Pia una kiasi fulani cha nyuzinyuzi, ingawa kiwango chake hutegemea aina ya muhogo, sehemu inayotumika na namna ulivyoandaliwa.
Virutubisho vinavyoweza kupatikana katika muhogo ni pamoja na:
- Wanga: Hutoa nishati kwa mwili, lakini pia unaweza kuongeza sukari ya damu baada ya chakula.
- Nyuzinyuzi: Huchangia afya ya mfumo wa mmeng'enyo wa chakula. Aina na kiasi cha nyuzinyuzi hutofautiana kulingana na bidhaa ya muhogo.
- Madini: Muhogo unaweza kutoa madini kama potasiamu, kwa viwango vinavyotegemea aina na maandalizi yake.
- Vitamini: Muhogo una baadhi ya vitamini, lakini viwango vyake hutegemea aina na usindikaji.
Ni muhimu kutambua kwamba muhogo si chanzo kikubwa cha protini. Kwa hiyo, mlo unaojengwa zaidi kwa muhogo unaweza kuhitaji kuongezewa vyakula kama maharagwe, kunde, samaki, mayai au vyakula vingine vinavyotoa protini.
Aidha, si sahihi kudhani kwamba muhogo wote una virutubisho sawa. Muhogo mbichi, muhogo uliochemshwa, unga wa muhogo na bidhaa zilizokaangwa zinaweza kutofautiana katika kiwango cha maji, wanga kwa kila gramu ya chakula na kiasi cha mafuta.
3. Je, Muhogo Unaweza Kuliwa na Mtu Mwenye Kisukari?
Ndiyo. Muhogo unaweza kuwa sehemu ya lishe ya mtu mwenye kisukari, lakini kiasi na maandalizi yake ni muhimu.
Kwa kuwa muhogo una wanga mwingi, sehemu kubwa ya muhogo inaweza kusababisha ongezeko kubwa la sukari ya damu baada ya chakula. Athari hiyo inaweza kutofautiana kati ya watu kulingana na kiasi kilicholiwa, namna chakula kilivyoandaliwa, vyakula vingine vilivyoliwa pamoja nacho na hali ya afya ya mtu.
Kwa mfano, mtu anayekula muhogo mwingi pekee anaweza kupata mwitikio tofauti wa sukari ya damu na mtu anayekula sehemu inayofaa ya muhogo pamoja na maharagwe na mboga za majani.
Hata hivyo, kuongeza protini au mboga hakufuti wanga uliomo kwenye muhogo. Hivyo, kiasi cha muhogo bado kinapaswa kuzingatiwa.
Mambo ya kuzingatia wakati wa kula muhogo
Kwanza, zingatia kiasi. Epuka kula kiasi kikubwa cha muhogo katika mlo mmoja bila kuzingatia mahitaji yako ya wanga.
Pili, changanya vyakula kwa uwiano unaofaa. Unaweza kula muhogo pamoja na maharagwe, kunde, samaki au chakula kingine chenye protini, pamoja na mboga za majani.
Tatu, zingatia namna ya kupika. Muhogo wa kuchemsha usioongezewa mafuta mengi unaweza kuwa chaguo tofauti la lishe ikilinganishwa na muhogo uliokaangwa kwa mafuta mengi.
Nne, fuatilia sukari yako ya damu. Kwa ushauri wa mtaalamu wa afya, unaweza kupima sukari kabla na baada ya chakula ili kuelewa jinsi mwili wako unavyoitikia mlo wenye muhogo.
4. Fahirisi ya Sukari (Glycemic Index) na Muhogo
Fahirisi ya sukari, inayojulikana kwa Kiingereza kama glycemic index (GI), ni kipimo kinachotumika kulinganisha jinsi vyakula vyenye wanga vinavyoathiri sukari ya damu baada ya kuliwa.
Hata hivyo, GI ya muhogo haiwezi kutajwa kwa namba moja inayotumika kwa kila aina ya muhogo na kila namna ya maandalizi.
Mambo yanayoweza kuathiri mwitikio wa sukari ya damu ni pamoja na:
- Aina ya muhogo.
- Kuchemsha, kukaanga au kusindika muhogo kuwa unga.
- Kiwango cha uchakataji wa chakula.
- Kiasi cha wanga kinacholiwa katika mlo mmoja.
- Vyakula vingine vinavyoliwa pamoja na muhogo.
Kwa hiyo, hata kama bidhaa fulani ya muhogo ina GI iliyopimwa katika utafiti, matokeo hayo hayapaswi kuhamishiwa moja kwa moja kwa kila aina ya muhogo inayopatikana Tanzania.
Pia, GI pekee haitoshi kutathmini athari za chakula kwa mtu mwenye kisukari. Kiasi halisi cha wanga kinacholiwa ni muhimu kwa sababu kinaweza kubadilisha kwa kiasi kikubwa mwitikio wa sukari ya damu.
5. Nyuzinyuzi, Cholesterol na Afya ya Kimetaboliki
Nyuzinyuzi ni sehemu muhimu ya lishe kwa sababu huchangia utendaji wa kawaida wa mfumo wa mmeng'enyo wa chakula. Baadhi ya nyuzinyuzi zinazoyeyuka katika maji zinaweza kusaidia kupunguza ufyonzwaji wa cholesterol na kuboresha udhibiti wa baadhi ya viashiria vya kimetaboliki.
Kwa mtu mwenye kisukari, suala hili ni muhimu kwa sababu kisukari kinaweza kuambatana na ongezeko la hatari ya magonjwa ya moyo na mishipa ya damu, hasa pale ambapo kuna shinikizo la damu, cholesterol isiyofaa au uzito uliozidi.
Hata hivyo, kuna tofauti kati ya kusema kwamba nyuzinyuzi zina manufaa kwa afya na kusema kwamba muhogo wenyewe ni dawa ya kupunguza cholesterol.
Muhogo una nyuzinyuzi, lakini kiwango chake hutofautiana. Pia, nyuzinyuzi zinazopatikana katika muhogo haziwezi kuchukuliwa kuwa sawa na zile zinazopatikana katika maharagwe, kunde, mboga za majani, matunda au nafaka zisizokobolewa.
Kwa hiyo, kwa mtu mwenye kisukari nchini Tanzania, ni muhimu kutofautisha kati ya manufaa ya lishe ya muhogo na madai ya kwamba muhogo una uwezo wa kutibu kisukari au kushusha cholesterol bila ushahidi wa kutosha.
6. Utafiti wa Kisayansi Kuhusu Muhogo na Kisukari
Mwaka 2017, jarida la Journal of Intercultural Ethnopharmacology lilichapisha utafiti wenye kichwa:
Ethnopharmacological Values of Cassava and Its Potential for Diabetes and Dyslipidemia Management: Knowledge Survey and Critical Review of Report.
Utafiti huo ulihusisha uchunguzi wa maoni ya watu 101 katika jamii ya Abbi, jimbo la Delta, Nigeria, pamoja na uchambuzi wa taarifa zilizokuwa zimechapishwa kuhusu thamani ya lishe ya muhogo.
Katika washiriki 101, watu 42, sawa na takribani asilimia 42, waliamini kwamba muhogo una thamani ya kimatibabu. Kati ya kundi hilo la watu 42, washiriki sita waliamini kwamba muhogo unaweza kusaidia katika udhibiti wa kisukari.
Ni muhimu kutafsiri matokeo haya kwa usahihi.
Asilimia hizo zinaonyesha maoni na maarifa ya washiriki kuhusu muhogo. Hazithibitishi kwamba muhogo ulitibu kisukari kwa washiriki, wala hazionyeshi kwamba ulipunguza kiwango cha HbA1c au kuondoa hitaji la dawa.
Utafiti huo pia ulilinganisha baadhi ya taarifa za kimaudhui kuhusu wanga, mafuta na nyuzinyuzi katika muhogo na ngano. Waandishi walijadili uwezekano wa muhogo kuwa na manufaa ya lishe ikilinganishwa na baadhi ya vyakula vingine vyenye wanga.
Hata hivyo, matokeo ya ulinganisho huo hayawezi kutumiwa kuhitimisha kwamba muhogo ni bora kwa kila mtu mwenye kisukari. Thamani ya lishe hutegemea bidhaa inayolinganishwa, kiasi kinacholiwa na muktadha wa mlo mzima.
Utafiti huu una maana gani kwa Tanzania?
Utafiti wa Nigeria unaweza kusaidia kuibua maswali ya kisayansi yanayohusu muhogo na lishe katika jamii za Afrika. Hata hivyo, hauwezi kuchukuliwa moja kwa moja kuwa ushahidi wa matibabu kwa Watanzania.
Inahitajika tafiti zinazopima mwitikio wa sukari ya damu baada ya kula aina tofauti za muhogo, kwa kuzingatia namna za maandalizi zinazotumika Tanzania na kiasi halisi cha chakula kinacholiwa.
Pia, tafiti za muda mrefu zinahitajika ili kutathmini kama mabadiliko maalumu katika matumizi ya muhogo yanaweza kuathiri HbA1c, uzito wa mwili, cholesterol au viashiria vingine vya afya.
7. Jinsi ya Kuandaa Mlo Wenye Muhogo kwa Mtu Mwenye Kisukari
Katika kaya za Tanzania, muhogo unaweza kuliwa pamoja na vyakula mbalimbali vinavyopatikana katika masoko ya ndani.
Mifano ya mchanganyiko wa vyakula ni:
Muhogo wa kuchemsha, maharagwe na mboga za majani
Mchanganyiko huu unaweza kutoa wanga, protini ya mimea, nyuzinyuzi na virutubisho vingine. Kiasi cha muhogo kinapaswa kuzingatiwa, huku mboga na maharagwe vikiingizwa kwa uwiano unaofaa.
Muhogo, samaki na mboga za majani
Samaki hutoa protini, huku mboga zikichangia nyuzinyuzi na virutubisho. Njia ya kupika samaki na kiasi cha mafuta vinapaswa kuzingatiwa.
Muhogo na kunde
Kunde zina protini ya mimea na nyuzinyuzi. Zinaweza kusaidia kufanya mlo uwe na mchanganyiko mpana zaidi wa virutubisho.
Mifano hii si mpango maalumu wa matibabu kwa kila mtu. Kiasi kinachofaa hutegemea mahitaji ya nishati, dawa anazotumia mtu, shughuli zake za kila siku na kiwango cha sukari ya damu.
8. Tahadhari Kuhusu Usalama wa Muhogo
Muhogo una viambato vya asili vinavyoweza kutoa sianidi endapo hautaandaliwa kwa usahihi. Kiwango cha viambato hivyo hutofautiana kulingana na aina ya muhogo na hali ya zao.
Kwa hiyo, muhogo unapaswa kusafishwa na kuandaliwa kwa njia zinazofaa kulingana na aina yake na mwongozo wa usalama wa chakula. Usitumie muhogo ambao haujaandaliwa ipasavyo, hasa pale ambapo aina yake au usalama wake haujulikani.
Tahadhari hii ni muhimu kwa watu wote, si watu wenye kisukari pekee.
Pia, mtu mwenye kisukari hapaswi kuacha dawa alizoandikiwa na mtaalamu wa afya kwa sababu tu anatumia muhogo, majani ya mimea au bidhaa nyingine za asili.
9. Maswali Yanayoulizwa Mara kwa Mara
Je, mtu mwenye kisukari anaweza kula muhogo?
Ndiyo. Anaweza kula muhogo kwa kiasi kinachofaa ndani ya mpango wa lishe unaozingatia jumla ya wanga, mahitaji yake ya lishe na mwitikio wa sukari ya damu.
Je, muhogo unashusha sukari ya damu?
Hakuna ushahidi wa kutosha wa kliniki unaothibitisha kwamba kula muhogo wenyewe ni tiba ya kushusha sukari ya damu. Muhogo una wanga na unaweza kuongeza sukari ya damu baada ya chakula.
Je, muhogo unaweza kusababisha kisukari?
Si sahihi kusema kwamba kula muhogo pekee husababisha kisukari. Kisukari aina ya pili huhusisha mambo mengi, yakiwemo urithi, umri, usugu wa insulini, uzito wa mwili na mazingira ya maisha. Hata hivyo, kiasi kikubwa cha vyakula vyenye wanga kinaweza kufanya udhibiti wa sukari ya damu kuwa mgumu kwa baadhi ya watu.
Je, muhogo wa kuchemsha ni bora kuliko wa kukaanga?
Muhogo wa kuchemsha usioongezewa mafuta mengi unaweza kuwa na mafuta machache kuliko muhogo uliokaangwa. Hata hivyo, aina zote mbili zinaweza kuwa na wanga mwingi. Kiasi kinacholiwa na mlo mzima ni muhimu.
Je, mtu mwenye kisukari anaweza kuacha dawa na kutumia muhogo?
Hapana. Muhogo si mbadala uliothibitishwa wa dawa za kisukari. Mabadiliko ya dawa yanapaswa kufanywa kwa ushauri wa mtaalamu wa afya.
10. Hitimisho
Muhogo ni chakula muhimu katika Tanzania na sehemu nyingine za Afrika. Unaweza kuwa sehemu ya lishe ya mtu mwenye kisukari, lakini matumizi yake yanapaswa kuzingatia kiasi, maandalizi na vyakula vinavyoliwa pamoja nao.
Utafiti uliochapishwa mwaka 2017 kuhusu maarifa ya jamii ya Nigeria uliibua uwezekano wa kuchunguza zaidi uhusiano kati ya muhogo, nyuzinyuzi na afya ya kimetaboliki. Hata hivyo, utafiti huo haukuthibitisha kwamba muhogo ni dawa ya kutibu kisukari.
Kwa sasa, njia inayotegemewa zaidi ya kusaidia udhibiti wa kisukari ni kufuata mpango wa lishe unaofaa, kufanya shughuli za mwili, kufuatilia sukari ya damu na kutumia matibabu yaliyoelekezwa na mtaalamu wa afya.
Muhogo unaweza kuwa sehemu ya mlo huo, lakini haupaswi kuwasilishwa kama tiba ya kisukari bila ushahidi wa kutosha wa kisayansi.
Chanzo cha Kisayansi
Nwose, Ezekiel Uba, Bonaventure C. Onodu, Anayochukwu Edward Anyasodor, Mathew O. Sedowo, John N. Okuzor, na Richard J. Culas. “Ethnopharmacological Values of Cassava and Its Potential for Diabetes and Dyslipidemia Management: Knowledge Survey and Critical Review of Report.” Journal of Intercultural Ethnopharmacology 6, no. 3 (2017): 260–266. DOI: 10.5455/jice.20170606094119.
Taarifa ya kiafya: Makala hii ni kwa ajili ya elimu ya afya. Haichukui nafasi ya uchunguzi, ushauri wa kitabibu au matibabu ya kisukari kutoka kwa mtaalamu wa afya.
